ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ
ΓΡΑΦΕΙΟ ΕΠΙ ΤΩΝ ΑΙΡΕΣΕΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΠΑΡΑΘΡΗΣΚΕΙΩΝ
Εν Πειραιεί τη 19η Οκτωβρίου 2026
ΟΙ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΕΣ ΚΑΤΑΒΟΛΕΣ ΚΑΙ Ο ΑΠΟΚΡΥΦΙΣΤΙΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΤΟΥ ΦΑΣΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΝΑΖΙΣΜΟΥ
(Επετειακό στοχαστικό δοκίμιο για την 28η Οκτωβρίου)
Η 28η Οκτωβρίου ως Σύγκρουση Αξιών
Σε λίγες ημέρες θα εορτάσουμε την εθνική μας επέτειο του «ΟΧΙ». Η μνήμη και η απόδοση τιμής σε αυτές τις ξεχωριστές στιγμές της ιστορίας του Έθνους μας, θα πρέπει να συνοδεύονται και από ουσιαστικό προβληματισμό.
Αξίζει να γνωρίζουμε το βαθύτερο ιδεολογικό υπόβαθρο πάνω στο οποίο θεμελιώθηκαν τα κυρίαρχα πολιτικοκοινωνικά συστήματα της Ευρώπης κατά το πρώτο ήμισυ του 20ού αιώνα, καθώς και τις θρησκευτικές τους καταβολές και πρακτικές, τις οποίες αξιοποιούσαν και προέβαλαν, προκειμένου να προσδώσουν έναν «μεταφυσικό» χαρακτήρα στις ιδεολογικές τους αρχές.
Παράλληλα, οφείλουμε να διερευνήσουμε τις αιτίες που οδήγησαν τους νεοβάρβαρους Ευρωπαίους, συνεχιστές μιας ιστορικής παράδοσης που συνδέεται με τη μορφή του Καρλομάγνου (747–814 μ.Χ.), τον οποίο η ελληνική ιστοριογραφική παράδοση έχει συχνά αντιμετωπίσει ως εχθρικό προς τον ελληνισμό και την Ορθοδοξία, να επιδιώξουν την υποδούλωση της πατρίδας μας και άλλων λαών. Είναι, επίσης, σημαντικό να αναζητήσουμε τα κίνητρα και τις ιδεολογικές επιδιώξεις που οδήγησαν τις ευρωπαϊκές δυνάμεις της εποχής στο αιματοκύλισμα του κόσμου, σπέρνοντας τον όλεθρο και την καταστροφή στην ανθρωπότητα.
Η 28η Οκτωβρίου 1940 δεν υπήρξε απλώς μια πολεμική αναμέτρηση μεταξύ δύο κρατών· ήταν μια μετωπική σύγκρουση δύο εκ διαμέτρου αντίθετων κόσμων. Από τη μια πλευρά βρισκόταν ο αγώνας ενός λαού για ελευθερία και εθνική ανεξαρτησία, και από την άλλη η ολοκληρωτική λαίλαπα του Φασισμού και του Ναζισμού.
Συχνά, ο Φασισμός και ο Εθνικοσοσιαλισμός αναλύονται αποκλειστικά ως πολιτικά, οικονομικά ή κοινωνικά φαινόμενα του 20ού αιώνα. Ωστόσο, η ιστορική και θεολογική έρευνα αποκαλύπτει ότι η βαθύτερη φύση τους υπήρξε βαθιά «θρησκευτική» — όχι με την έννοια της αυθεντικής πνευματικότητας, αλλά με την έννοια της δημιουργίας μιας υποκατάστατης, παγανιστικής «πολιτικής θρησκείας», υιοθετώντας στοιχεία του περιρρέοντος αποκρυφισμού του περασμένου αιώνα.
Στην παρούσα ανακοίνωσή μας θα εξετάσουμε τις θρησκευτικές καταβολές, τον θρησκευτικό χαρακτήρα και τους μηχανισμούς σφετερισμού της πίστης από τα ολοκληρωτικά καθεστώτα του Άξονα, καθώς και την συγκροτημένη Ορθόδοξη Θεολογική Απάντηση απέναντι στο ιδεολόγημα του φυλετισμού και της θεοποίησης του Κράτους. Μια συνοπτική πραγματεία ως ενημέρωση κάποιων πιστών, οι οποίοι επειδή δεν γνωρίζουν τις βαθύτερες καταβολές των ως άνω ιδεολογικών και πολιτικοοικονομικών σχηματισμών, συγκατατίθενται σε σύγχρονα συναφή σχήματα.
Χρειάζεται όμως μια σημαντική ιστορική διευκρίνιση: ο όρος «ναζιστικός αποκρυφισμός» συχνά χρησιμοποιείται πολύ πλατιά και περιλαμβάνει μεταγενέστερους μύθους. Υπήρχαν πράγματι αποκρυφιστικές, παγανιστικές και εσωτεριστικές επιρροές σε ορισμένα τμήματα του ναζιστικού κινήματος — ιδιαίτερα στους κύκλους των SS — αλλά δεν υπήρχε ένα ενιαίο, επίσημο «μυστικό τελετουργικό» ολόκληρου του Ναζιστικού Κόμματος. Αντίστοιχα, στην Ιταλία υπήρξαν πραγματικές σχέσεις μεταξύ φασισμού, εσωτερισμού και «ρωμαϊκής» μυθολογίας, αλλά ο ιταλικός φασισμός δεν ήταν απλώς ένα αποκρυφιστικό κίνημα και όπως θα αναφέρουμε στη συνέχεια, συνδέθηκε στενά και με τον αιρετικό Παπισμό, του οποίου εκδηλώθηκε ως προστάτης.
1. Η Γερμανία: Ναζισμός, SS και αποκρυφισμός
Το ενδιαφέρον για τον αποκρυφισμό στη ναζιστική Γερμανία προέρχεται κυρίως από τη σύγκλιση τριών διαφορετικών ρευμάτων: τον γερμανικό εθνικισμό και τον φυλετικό μυστικισμό, το κίνημα völkisch, τον νεοπαγανισμό, και τον εσωτερισμό που υπήρχε ήδη στην Ευρώπη πριν από τον Χίτλερ. Το ναζιστικό κόμμα και καθεστώς βρήκε ήδη έτοιμο το υπόβαθρο για να στήσει και να επιβάλλει την εξουσία του.
Είναι ιστορικά βεβαιωμένο πως τον Αδόλφο Χίτλερ πλαισίωναν άτομα, τα οποία ήταν φορείς αποκρυφιστικών ιδεών. Αναφέρουμε για παράδειγμα τους:
- Χάινριχ Χίμλερ (Heinrich Himmler). Ο αρχηγός των SS είχε έντονο ενδιαφέρον για τον γερμανικό παγανισμό, τους αρχαίους γερμανικούς μύθους, τις τελετουργίες και ορισμένες εσωτεριστικές αντιλήψεις.
- Καρλ Μαρία Βίλιγκουτ (Karl Maria Wiligut). Υπήρξε ένας από τους χαρακτηριστικότερους εσωτεριστές που απέκτησαν πρόσβαση στον κύκλο του Χίμλερ. Ισχυριζόταν ότι διέθετε ιδιαίτερη γνώση μιας πανάρχαιας γερμανικής θρησκευτικής παράδοσης, την οποία υποτίθεται ότι διατηρούσε μέσω της οικογενειακής του μνήμης.
- Ρούντολφ Ες (Rudolf Hess), στενός συνεργάτης του Χίτλερ και αναπληρωτής του στην ηγεσία του κόμματος, είχε ενδιαφέρον για εναλλακτικές και εσωτεριστικές αντιλήψεις.
- Άλφρεντ Ρόζενμπεργκ (Alfred Rosenberg), βασικός θεωρητικός του ναζισμού και ανέπτυξε φυλετικές και αντισημιτικές θεωρίες, συνδέοντάς τες με επιλεκτικές ερμηνείες της ιστορίας και της θρησκείας. Το περιβάλλον των ιδεών του περιλάμβανε μυστικιστικά και ψευδοϊστορικά στοιχεία.
Ορισμένοι κύκλοι της SS του Heinrich Himmler ενδιαφέρονταν ιδιαίτερα για την κατασκευή μιας «γερμανικής» μυθολογίας που θα μπορούσε να αντικαταστήσει ή να ανταγωνιστεί τον Χριστιανισμό. Αυτό συνδεόταν με την εξιδανίκευση των αρχαίων Γερμανών, των ρούνων, των σκανδιναβικών μύθων και μιας υποτιθέμενης αρχέγονης «Άριας» παράδοσης, στην οποία στηρίχτηκε η θεωρία της «Άριας Φυλής», της «αυθεντικής» και «καθαρής».
Ας πάρουμε ως βασικό παράδειγμα το Wewelsburg, γιατί εκεί φαίνεται καθαρά πώς ο Himmler προσπάθησε να δημιουργήσει έναν ιδιαίτερο «ιερό» χώρο για την SS — αλλά και πόσο εύκολα η πραγματικότητα έχει μετατραπεί σε θρύλο.
α) Το Wewelsburg: όχι «ναός μαύρης μαγείας», αλλά ιδεολογικό κέντρο
Ο Heinrich Himmler απέκτησε το Wewelsburg για την SS από το 1934 και σχεδίαζε να το μετατρέψει σταδιακά σε κεντρικό χώρο συγκέντρωσης της ανώτατης ηγεσίας της SS. Το κάστρο διαμορφώθηκε με βόρεια/σκανδιναβικά σύμβολα και σχεδιάζονταν εκεί συναντήσεις των ανώτατων αξιωματικών και τελετές ορκωμοσίας.
Το σημαντικό είναι ότι ο Himmler δεν αντιμετώπιζε την SS απλώς ως αστυνομική ή στρατιωτική οργάνωση. Την ήθελε ως μια φυλετικά και ιδεολογικά «εκλεκτή» ελίτ, με δική της κουλτούρα, συμβολισμό και τελετουργική ζωή.
Τι γινόταν πραγματικά σε μια τέτοια τελετουργική συγκέντρωση; Εδώ πρέπει να είμαστε προσεκτικοί. Δεν διαθέτουμε αξιόπιστη ιστορική τεκμηρίωση για κάποια ενιαία «μυστική τελετή μαύρης μαγείας των SS», με ξόρκια, ανθρωποθυσίες ή επίκληση υπερφυσικών όντων. Αυτά ανήκουν κυρίως στη μεταγενέστερη φιλολογία - μυθολογία γύρω από τους Ναζί.
Αυτό που όντως μπορούμε να τεκμηριώσουμε είναι πολύ πιο πεζό αλλά και, από ιστορική άποψη, πολύ πιο αποκαλυπτικό: συγκεντρώσεις ανώτατων αξιωματικών, ορκωμοσίες, τελετουργικός συμβολισμός, χρήση αρχαϊκών/«νορδικών» συμβόλων, λόγοι και ιδεολογική κατήχηση, δημιουργία μιας αίσθησης ιδιαίτερης αδελφότητας μεταξύ των SS.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν η συγκέντρωση των ανώτατων ηγετών της SS στο Wewelsburg στις 12–15 Ιουνίου 1941, λίγο πριν από την εισβολή στη Σοβιετική Ένωση. Εκεί βρίσκονταν άνθρωποι όπως ο Reinhard Heydrich και άλλοι ανώτατοι αξιωματικοί. Το μουσείο του Wewelsburg επισημαίνει ότι η συνάντηση είχε μεταξύ άλλων σκοπό να δημιουργήσει το κατάλληλο ιδεολογικό κλίμα για τον επερχόμενο «πόλεμο εξόντωσης». Και αυτό είναι ίσως το πιο ανατριχιαστικό στοιχείο: η «μυστικιστική» ατμόσφαιρα δεν ήταν αποκομμένη από τα εγκλήματα της SS! Συνδεόταν με την ιδεολογική προετοιμασία ανθρώπων που επρόκειτο να συμμετάσχουν σε μαζική βία και γενοκτονία.
β) Οι γάμοι και οι «βαπτίσεις» των SS
Εδώ έχουμε ένα πολύ ενδιαφέρον παράδειγμα. Ο Himmler προσπάθησε να ρυθμίσει ακόμη και την οικογενειακή ζωή των μελών της SS σύμφωνα με τη φυλετική ιδεολογία του. Ήδη από το 1931 υπήρχε μηχανισμός ελέγχου των γάμων των μελών της SS, μέσω του Rasse- und Siedlungsamt — του «Γραφείου Φυλής και Εποικισμού». Δηλαδή, ένας άνδρας της SS δεν αντιμετωπιζόταν απλώς ως άτομο που μπορούσε να παντρευτεί όποια γυναίκα ήθελε. Το καθεστώς εξέταζε τη φυλετική καταλληλότητα της συζύγου του!
Ακόμη πιο χαρακτηριστικό είναι το Lebensborn. Σε ορισμένα ιδρύματα του Lebensborn, οι μητέρες ενθαρρύνονταν να αντικαταστήσουν τη χριστιανική βάπτιση με μια λεγόμενη «SS-Namensgebung», δηλαδή τελετή ονοματοδοσίας. Το παιδί εντασσόταν συμβολικά στη λεγόμενη «SS-Sippengemeinschaft» — την υποτιθέμενη φυλετική κοινότητα της SS.
Αυτό είναι πολύ σημαντικό γιατί δείχνει τι προσπαθούσε να κάνει ο Himmler: να δημιουργήσει μια παράλληλη κοσμοθεωρία που θα μπορούσε να αντικαταστήσει σταδιακά τις παραδοσιακές χριστιανικές τελετές. Ήτοι:
- Γέννηση → τελετή ονοματοδοσίας.
- Γάμος → τελετουργία εγκεκριμένη από την SS.
- Θάνατος → ιδιαίτερη μνημονική/ιδεολογική τελετουργία.
- Ορκωμοσία → τελετουργική ένταξη στην SS.
Έτσι η SS αποκτούσε χαρακτηριστικά μιας «κοινότητας πίστης».
γ) Ο περίφημος «Μαύρος Ήλιος»
Στον βόρειο πύργο του Wewelsburg υπάρχει ένα κυκλικό σχέδιο που σήμερα αποκαλείται Schwarze Sonne — «Μαύρος Ήλιος».
Εδώ χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή. Στη σύγχρονη αποκρυφιστική και νεοναζιστική μυθολογία ο «Μαύρος Ήλιος» παρουσιάζεται συχνά ως πανάρχαιο γερμανικό ή αρχαίο αποκρυφιστικό σύμβολο. Αυτό είναι παραπλανητικό. Το σχέδιο που βλέπουμε στο Wewelsburg ανήκει στη ναζιστική περίοδο και δεν έχουμε τεκμηρίωση ότι ήταν κάποιο πανάρχαιο μυστικό σύμβολο που ανακάλυψαν οι SS. Η μεταπολεμική αποκρυφιστική μυθολογία του «Μαύρου Ήλιου» έχει διογκώσει σημαντικά τη σημασία του.
δ) Το πιο σκοτεινό παράδοξο του Wewelsburg
Υπάρχει κάτι που θεωρείται πολύ σημαντικό να μην χαθεί μέσα στη γοητεία του αποκρυφισμού. Το Wewelsburg δεν ήταν απλώς ένας χώρος όπου κάποιοι άνθρωποι έκαναν παράξενες τελετές. Οι ίδιοι οι κρατούμενοι στρατοπέδου συγκέντρωσης χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή των μεγαλεπήβολων σχεδίων της SS.
Από το 1941 το στρατόπεδο Niederhagen/Wewelsburg έγινε ανεξάρτητο κύριο στρατόπεδο συγκέντρωσης. Περισσότεροι από 3.900 κρατούμενοι πέρασαν από εκεί και τουλάχιστον 1.229 άνθρωποι πέθαναν εξαιτίας των συνθηκών κράτησης, καταναγκαστικής εργασίας και κακομεταχείρισης.
Κι έτσι έχουμε μια πολύ χαρακτηριστική εικόνα του ναζιστικού «μυστικισμού»: αρχαία σύμβολα + φυλετική μυθολογία + τελετουργίες + αρχιτεκτονικός μεγαλομανισμός + απόλυτη βία.
Δεν χρειάζεται να προσθέσουμε και την «μαύρη μαγεία» για να καταλάβουμε πόσο ακραίο ήταν το φαινόμενο.
ε) Και κάτι ακόμη πολύ ενδιαφέρον
Υπάρχει ένα ακόμη επίπεδο που αξίζει να εξετάσουμε: τι ακριβώς πίστευε ο ίδιος ο Himmler. Εκεί γίνεται ακόμη πιο παράξενο, γιατί μπλέκονται: οι Βίκινγκς και η σκανδιναβική μυθολογία, οι ρούνοι, η αρχαία γερμανική θρησκεία, η «Άρια» φυλή, ψευδοαρχαιολογία, η Ahnenerbe, η ιδέα ότι οι Γερμανοί είχαν ξεχάσει μια αρχαία πνευματική κληρονομιά, και η προσπάθεια να δημιουργηθεί μια νέα μη χριστιανική θρησκευτικότητα των SS.
Και εκεί βρίσκεται ίσως το πιο ενδιαφέρον ερώτημα: ο Himmler τα πίστευε πραγματικά ή χρησιμοποιούσε συνειδητά τον μυστικισμό ως εργαλείο εξουσίας; Η απάντηση δεν είναι τόσο απλή όσο φαίνεται.
2. Η Ιταλία: ο φασισμός ως «πολιτική θρησκεία»
Στην Ιταλία η κατάσταση ήταν διαφορετική.
Ο Benito Mussolini δεν δημιούργησε ένα καθεστώς βασισμένο αποκλειστικά στον αποκρυφισμό. Αντίθετα, ο ιταλικός φασισμός προσπάθησε να μετατρέψει το ίδιο το κράτος και το έθνος σε αντικείμενα πίστης, σε θρησκεία.
Οι ιστορικοί έχουν χρησιμοποιήσει γι’ αυτό τον όρο «πολιτική θρησκεία»: ο φασισμός δημιουργούσε μύθους, μάρτυρες, τελετές, ιερά σύμβολα και έναν σχεδόν θρησκευτικό ηρωισμό γύρω από το κράτος και τον Mussolini.
Κεντρικό στοιχείο ήταν η romanità, δηλαδή η ιδέα ότι το φασιστικό καθεστώς αποτελούσε αναγέννηση του μεγαλείου της αρχαίας Ρώμης (πολιτικό, κοινωνικό και θρησκευτικό).
Η αρχαία Ρώμη χρησιμοποιήθηκε σε: αρχιτεκτονική, αγάλματα, παρελάσεις, τελετουργίες, δημόσιες γιορτές, σύμβολα, πολιτική γλώσσα.
Οι φασίστες επανερμήνευσαν μάλιστα αρχαία ρωμαϊκά σύμβολα και τελετές ώστε να υπηρετούν τη σύγχρονη πολιτική τους ιδεολογία.
α) Οι πραγματικοί αποκρυφιστικοί κύκλοι της φασιστικής Ιταλίας
Εδώ η ιστορία γίνεται ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα. Στην Ιταλία υπήρχε ένα πραγματικό δίκτυο εσωτεριστών, αποκρυφιστών και παραδοσιοκρατών, με πρόσωπα όπως ο Arturo Reghini, ο Julius Evola και άλλοι.
Ο Reghini, για παράδειγμα, υποστήριζε μια μορφή «ρωμαϊκού παραδοσιοκρατισμού», συνδέοντας τον αποκρυφισμό, τον νεοπυθαγορισμό και την ιδέα μιας αρχαίας ρωμαϊκής πνευματικής παράδοσης. Η έρευνα του Oxford University Press έχει εξετάσει λεπτομερώς αυτές τις σχέσεις.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η Ur Group, ένας μικρός κύκλος εσωτεριστών που περιλάμβανε τον Reghini, τον Evola και άλλους. Σύμφωνα με την ιστορική έρευνα, τα μέλη της πραγματοποιούσαν πραγματικές αποκρυφιστικές τελετουργικές πρακτικές, τις οποίες συνέδεαν με την προσπάθεια «πνευματικής και πολιτικής αναγέννησης».
Αυτό είναι σημαντικό γιατί μας επιτρέπει να ξεχωρίσουμε τον πραγματικό αποκρυφισμό από τους μεταγενέστερους μύθους.
β) Η «Μυστική του Φασισμού»
Στη δεκαετία του 1930 εμφανίστηκε η λεγόμενη Mistica Fascista — «Φασιστική Μυστική». Το 1930 ιδρύθηκε στο Μιλάνο η Σχολή Φασιστικής Μυστικής, με βασικό πρόσωπο τον Niccolò Giani. Στόχος της ήταν να δημιουργήσει μια νέα πνευματική αντίληψη του φασισμού και να εκπαιδεύσει στελέχη που θα αντιμετώπιζαν τον φασισμό όχι απλώς ως πολιτικό πρόγραμμα αλλά ως πίστη και τρόπο ζωής.
Εδώ συναντάμε κάτι που μοιάζει αρκετά με τις τελετουργικές πλευρές του ναζισμού: ο πολιτικός ηγέτης → ο μύθος → οι μάρτυρες → τα σύμβολα → οι τελετές → η συλλογική πίστη.
Ωστόσο, ο ιταλικός φασισμός είχε μια σημαντική αντίφαση: συνυπήρχε με τον «καθολικισμό». Το 1929 ο Mussolini υπέγραψε τις Συνθήκες του Λατερανού με την «Αγία Έδρα». Αυτό περιόρισε σημαντικά τη δυνατότητα ενός πλήρους νεοπαγανιστικού μετασχηματισμού του ιταλικού κράτους. Μάλιστα, οι πιο ριζοσπαστικοί Ιταλοί αποκρυφιστές απογοητεύτηκαν από τη συμφιλίωση του καθεστώτος με την «καθολική εκκλησία».
Εδώ αξίζει να σημειωθεί η διαχρονική «προσαρμογή» του Παπισμού σε συγκυριακές καταστάσεις, προκειμένου να αποκομίσει οφέλη, αδιαφορώντας αν αυτή η «προσαρμογή» δεν ήταν σύμφωνη με τις αρχές του! Εν προκειμένω, άδραξε την ευκαιρία που περίμενε για να αποκτήσει κρατική οντότητα από ένα εχθρικό προς τον Χριστιανισμό καθεστώς!
3. Η μεγάλη διαφορά Γερμανίας–Ιταλίας
Ναζιστική Γερμανία και Φασιστική Ιταλία
- Έμφαση στη «φυλή» και την υποτιθέμενη Άρια καταγωγή Έμφαση στη Ρώμη και τη romanità
- Ισχυρότερη νεοπαγανιστική τάση σε κύκλους των SS - Ισχυρότερη σύνδεση με τον ρωμαϊκό συμβολισμό
- Himmler και SS ιδιαίτερα σημαντικοί - Mussolini και φασιστικό κράτος
- -Ρούνες, γερμανική μυθολογία, SS τελετουργίες - Ρωμαϊκά σύμβολα, παρελάσεις, τελετές και Mistica Fascista.
- Wewelsburg ως συμβολικό κέντρο των SS - Ρώμη ως ζωντανό μυθολογικό πρότυπο
- Ahnenerbe και ψευδοϊστορική «έρευνα» - Ρωμαϊκός παραδοσιοκρατισμός και εσωτεριστικοί κύκλοι
- Τάση προς μια μετα-χριστιανική γερμανική κοσμοθεωρία σε ορισμένους κύκλους - Συμβίωση/σύγκρουση μεταξύ φασιστικής «πολιτικής θρησκείας» και καθολικισμού.
4. Τι είναι μύθος και τι ιστορικά τεκμηριωμένο;
Αυτό είναι ίσως το πιο σημαντικό σημείο. Υπάρχουν πολλοί δημοφιλείς ισχυρισμοί ότι οι Ναζί: αναζητούσαν την «Αγία Γραφή του Ερμή», έψαχναν την Ατλαντίδα, αναζητούσαν το Άγιο Δισκοπότηρο, χρησιμοποιούσαν μαύρη μαγεία, επικαλούνταν υπερφυσικές οντότητες, ή είχαν μια κρυφή «μαγική» τεχνολογία.
Δεν έχουν όλα αυτά την ίδια ιστορική τεκμηρίωση. Πολλά προέρχονται από μεταπολεμική λογοτεχνία, αποκρυφιστικά βιβλία, μυθιστορήματα και συνωμοσιολογικές αφηγήσεις.
Αντίθετα, είναι πολύ καλά τεκμηριωμένα: η χρήση μυθολογικών και ρουνικών συμβόλων από τις SS, το ενδιαφέρον του Himmler για γερμανική προϊστορία και φυλετική μυθολογία, η Ahnenerbe, οι τελετουργίες των SS, το Wewelsburg, η φασιστική Mistica, η χρήση της αρχαίας Ρώμης ως πολιτικού μύθου, και η πραγματική σχέση ορισμένων Ιταλών φασιστών με τον εσωτερισμό.
Με άλλα λόγια, το πραγματικό ιστορικό φαινόμενο είναι ίσως πιο ενδιαφέρον από τον μύθο: τα δύο καθεστώτα προσπάθησαν να μετατρέψουν την πολιτική σε κάτι που έμοιαζε με θρησκεία — με μύθους, σύμβολα, τελετουργίες, «μάρτυρες», ιεροποιημένο αρχηγό και μια υποτιθέμενη επιστροφή σε ένα ένδοξο παρελθόν.
5. Οι Μηχανισμοί της «Πολιτικής Θρησκείας»
Τα ολοκληρωτικά καθεστώτα του Άξονα δανείστηκαν τη μορφή και τη δομή της θρησκευτικής λατρείας, παραμορφώνοντας το περιεχόμενό της:
Θρησκευτικό Στοιχείο.
- Ολοκληρωτική Παραμόρφωση. Μεσσίας / Σωτήρας. Λατρεία του Ηγέτη (Führer / Duce) ως αλάθητου σωτήρα του έθνους.
- Ιερά Σύμβολα: ο αγκυλωτός σταυρός, η φασιστική γροθιά, οι σημαίες και τα εμβλήματα.
- Λατρευτικές Τελετές: Μαζικές νυχτερινές πορείες με δαυλούς, στρατιωτικά γυμνάσια, συνέδρια-μυσταγωγίες (π.χ. Νυρεμβέργη).
- Ιερά Κείμενα: Mein Kampf («Ο Αγών μου») ως το δογματικό βιβλίο του καθεστώτος.
- Μανιχαϊσμός: Αυστηρός διαχωρισμός του κόσμου σε «εκλεκτούς» (εκπεφρασμένη φυλή/έθνος) και «μιάσματα» (πολιτικοί, φυλετικοί ή θρησκευτικοί εχθροί).
6. Η ευθύνη του Παπισμού
Η ιστορική και θεολογική ευθύνη του Παπισμού (της παπικής «εκκλησίας») αναφορικά με την άνοδο και την εδραίωση των ολοκληρωτικών καθεστώτων του Φασισμού στην Ιταλία και του Εθνικοσοσιαλισμού στη Γερμανία αποτελεί ένα από τα πιο συζητημένα και κρίσιμα κεφάλαια της σύγχρονης Ιστορίας.
Η ευθύνη αυτή δεν εντοπίζεται σε μια ταύτιση ιδεολογίας, αλλά σε μια σειρά από πολιτικούς συμβιβασμούς, τακτικές συμμαχίες και θεσμικές σιωπές που διευκόλυναν τα καθεστώτα αυτά να αποκτήσουν νομιμοποίηση.
α) Πολιτική Νομιμοποίηση: Τα Κονκορδάτα
Η σοβαρότερη θεσμική ευθύνη του Βατικανού έγκειται στην υπογραφή επίσημων διπλωματικών συμφωνιών (Κονκορδάτων) με τα φασιστικά καθεστώτα, οι οποίες προσέφεραν τεράστιο ηθικό και πολιτικό κύρος στους δικτάτορες. Όπως προαναφέραμε, το Βατικανό έσπευσε να επωφεληθεί από την ανώμαλη αυτή κατάσταση που επικρατούσε στον ευρωπαϊκό χώρο, τη στιγμή που όλος ο υπόλοιπος ελεύθερος κόσμος έβλεπε με αγωνία την επέλαση του Φασισμού και του Ναζισμού και οργάνωνε την αντίστασή του!
Το Σύμφωνο του Λατερανού (1929) με τον Μουσολίνι: Ο «Πάπας» Πίος ΙΑ΄ υπέγραψε τη συμφωνία με την ιταλική φασιστική κυβέρνηση, με την οποία ιδρύθηκε το ανεξάρτητο κράτος του Βατικανού. Ως αντάλλαγμα για την αναγνώριση του «καθολικισμού» ως επίσημης θρησκείας, το Βατικανό νομιμοποίησε το καθεστώς του Μουσολίνι στα μάτια των παπικών πιστών. Τον αναφέρει με τον θεσμικό τίτλο «Cavaliere Mussolini» και τον παρουσιάζει ως τον πληρεξούσιο του βασιλιά, δηλαδή ως τον άνθρωπο της ιταλικής κυβέρνησης με τον οποίο ολοκληρώνεται η συμφωνία. Επίσης τον αποκάλεσε «άνθρωπο της Θείας Πρόνοιας», λέγοντας πως, «Ίσως χρειαζόταν επίσης ένας Άνθρωπος σαν εκείνον που η Πρόνοια μάς έκανε να συναντήσουμε»[1].
Το Reichskonkordat (1933) με τον Χίτλερ: Μόλις λίγους μήνες μετά την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία, ο τότε Καρδινάλιος Ευγένιος Πατσέλι (μετέπειτα Πάπας Πίος ΙΒ΄) υπέγραψε το Κονκορδάτο με τη Ναζιστική Γερμανία.
Στην επίσημη διατύπωση του Κονκορδάτου, στο προοίμιο, το οποίο εκδίδεται στο όνομα του Πίου ΙΑ΄ και του Γερμανού Προέδρου, αναφέρεται ότι τα δύο μέρη είχαν: «την επιθυμία να εδραιώσουν και να αναπτύξουν τις φιλικές σχέσεις που υπήρχαν μεταξύ της Αγίας Έδρας και του Γερμανικού Ράιχ». Σε εγκύκλιό του ο «Πάπας» Πίος ΙΑ΄ του 1937 επισήμανε: «καταλήξαμε έτσι σε μια επίσημη συμφωνία, η οποία υπήρξε προς ικανοποίηση όλων σας». «Μας παρακίνησε η επιβεβλημένη μέριμνα να προστατεύσουμε την ελευθερία της σωτηριώδους αποστολής της Εκκλησίας στη Γερμανία [...] και η ειλικρινής επιθυμία να προσφέρουμε μια υπηρεσία κεφαλαιώδους σημασίας για την ειρηνική ανάπτυξη και την ευημερία του γερμανικού λαού»[2].
Η συμφωνία αυτή, γραμμένη ώστε αν μην δίνει την εντύπωση επιδοκιμασίας του Ναζισμού, έδωσε στην ουσία την πρώτη του μεγάλη διεθνή διπλωματική επιτυχία. Οδήγησε στην αυτοδιάλυση του «Καθολικού Κόμματος Κέντρου» (Zentrumsparteι) στη Γερμανία, εξουδετερώνοντας τη μόνη οργανωμένη πολιτική δύναμη που μπορούσε να προβάλει κοινοβουλευτική αντίσταση στον Χίτλερ.
β) Η «Σιωπή» του Πάπα Πίου ΙΒ΄
Το πλέον ακανθώδες ζήτημα αφορά τη στάση του Πάπα Πίου ΙΒ΄ κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και του Ολοκαυτώματος.
Απουσία Δημόσιας Καταδικαστικής Διακήρυξης: Παρά το γεγονός ότι το Βατικανό διέθετε ένα από τα καλύτερα δίκτυα πληροφοριών στην Ευρώπη και γνώριζε εγκαίρως για τη συστηματική εξόντωση των Εβραίων, ο Πίος ΙΒ΄ απέφυγε να καταδικάσει ονομαστικά τον Ναζισμό ή τη Γενοκτονία των Εβραίων στις δημόσιες ομιλίες του (όπως στο Χριστουγεννιάτικο μήνυμα του 1942, όπου αναφέρθηκε γενικά σε «εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους που θανατώνονται λόγω εθνικότητας»).
Η Υπερασπιστική Γραμμή του Βατικανού: Η παπική διπλωματία υποστηρίζει ότι η σιωπή αυτή ήταν μια τακτική επιλογή («διπλωματική ουδετερότητα») για να αποφευχθούν χειρότερα αντίποινα των Ναζί εναντίον των «Καθολικών» της Γερμανίας και της κατεχόμενης Ευρώπης, καθώς και για να μπορέσει το Βατικανό να σώσει μυστικά χιλιάδες Εβραίους κρύβοντάς τους σε μοναστήρια.
Η Ιστορική Κριτική: Πολλοί ιστορικοί επισημαίνουν ότι ως πνευματικός ηγέτης εκατομμυρίων χριστιανών, η ηθική του υποχρέωση επέβαλλε μια ξεκάθαρη, δημόσια καταγγελία του εγκλήματος, η οποία θα μπορούσε να είχε αφυπνίσει τη συνείδηση των εκατομμυρίων Καθολικών που υπηρετούσαν στον γερμανικό στρατό.
γ) Θεολογικό και Ιδεολογικό Υπόβαθρο
Η ανοχή ή η αρχική συμπόρευση τμήματος της παπικής Ιεραρχίας με τον Φασισμό εξηγείται από συγκεκριμένους ιδεολογικούς παράγοντες:
Ο Φόβος του Κομμουνισμού: Το Βατικανό θεωρούσε τον αθεϊστικό Μπολσεβικισμό ως τον μεγαλύτερο και πλέον επικίνδυνο εχθρό της Χριστιανοσύνης. Μπροστά στην απειλή της κομμουνιστικής εξάπλωσης, ο Φασισμός και ο Ναζισμός αντιμετωπίστηκαν αρχικά ως «αναγκαίο ανάχωμα». Αλλά δεν είναι θεμιτό και πρέπον να κάνει κανείς διάκριση στο κακό, το οποίο, ή μεγάλο ή μικρό, είναι κακό.
Παραδοσιακός Αντιιουδαϊσμός: Αν και η παπική «εκκλησία» καταδίκαζε θεωρητικά τον φυλετικό/βιολογικό αντισημιτισμό των Ναζί, επί αιώνες καλλιεργούσε έναν θρησκευτικό αντιιουδαϊσμό. Αυτό το υπόβαθρο μείωσε τα ανακλαστικά πολλών πιστών απέναντι στις ναζιστικές διώξεις. Ας θυμηθούμε τους ανείπωτους διωγμούς κατά των Εβραίων της Ευρώπης και κύρια της Ισπανίας, με το Διάταγμα της Αλάμπρα (Alhambra Decree), που εκδόθηκε στις 31 Μαρτίου 1492 από τους «καθολικούς» μονάρχες Φερδινάνδο Β΄ της Αραγωνίας και Ισαβέλλα Α΄ της Καστίλης, τους βιαίους εκχριστιανισμούς, την εξόντωση χιλιάδων από την Ιερά Εξέταση και την αναγκαστική μετανάστευσή τους στην Ανατολή.
δ) Η Μεταπολεμική Ευθύνη: Οι «Δρόμοι των Αρουραίων» (Ratlines)
Μια επιπλέον σοβαρή κατηγορία αφορά την περίοδο αμέσως μετά την ήττα του Άξονα (1945–1950). Υψηλόβαθμοι παπικοί «κληρικοί» στο Βατικανό (όπως ο Αυστριακός επίσκοπος Alois Hudal) οργάνωσαν δίκτυα φυγάδευσης (Ratlines). Μέσω αυτών των δικτύων, παρέχονταν πλαστά έγγραφα και καταφύγιο σε καταζητούμενους εγκληματίες πολέμου των Ναζί (όπως ο Άντολφ Άιχμαν, ο Κλάους Μπάρμπι και ο Γιόζεφ Μένγκελε), διευκολύνοντας τη διαφυγή τους προς τη Νότια Αμερική.
Αξιοσημείωτη είναι και η απόκρυψη και φυγάδευση Κροατών φασιστών εγκληματικών πολέμου, όπως λ.χ. του διαβόητου αρχηγού των Ουστάσι, Άντε Πάβελιτς, ο οποίος, μετά την κατάρρευση του Άξονα, βρήκε άσυλο στα άδυτα του Βατικανού και κατόπιν, μεταμφιεσμένος σε παπικός «μοναχός» φυγαδεύτηκε στην Λατινική Αμερική, όπου βρήκε στήριξη από τους εκεί παπικούς!
Το ίδιο σκανδαλώδης υπήρξε και η στήριξη του διαβόητου «αρχιεπισκόπου» Ζάγκρεμπ Α. Στέπινατς, ο οποίος, αν και καταδικασμένος από το Διεθνές Δικαστήριο Εγκλημάτων Πολέμου, απελευθερώθηκε μέσω της παπικής διπλωματίας, βρήκε άσυλο στο Βατικανό και εν τέλει …αγιοποιήθηκε!
ε) Η Ορθόδοξη Θεολογική Κριτική στην Παπική Στάση
Από Ορθόδοξη σκοπιά, η ευθύνη του Παπισμού δεν είναι απλώς πολιτική, αλλά δομική και θεολογική:
Η Απολυταρχία του Παπικού Θεσμού: Η συγκέντρωση όλης της πνευματικής και πολιτικής εξουσίας στο πρόσωπο ενός ανθρώπου (Παποκαισαρισμός) οδήγησε σε διπλωματικούς ελιγμούς και σκοπιμότητες, όπου η προστασία των θεσμικών συμφερόντων του Βατικανού μπήκε πάνω από την προφητική καταγγελία του κακού.
Η Εγκατάλειψη της Προφητικής Μαρτυρίας: Ενώ η Εκκλησία οφείλει να είναι η «συνείδηση του κόσμου», η ηγεσία της παπικής «εκκλησία» επέλεξε τη σκοπιμότητα των συμφωνιών, χάνοντας την ευκαιρία να αντισταθεί σθεναρά στο απόλυτο κακό του ολοκληρωτισμού.
7. Η Ορθόδοξη Θεολογική Απάντηση σε κάθε μορφή απολυταρχισμού και ανελευθερίας
Απέναντι σε αυτό το ιδεολογικό και καταστροφικό οικοδόμημα, η Ορθόδοξη Εκκλησία και η Θεολογία προτάσσουν μια διαρθρωμένη απάντηση που βασίζεται στην Αγία Γραφή, την Πατερική Παράδοση και τις Οικουμενικές Συνόδους.
α) Η Θεολογία του Προσώπου έναντι του Φυλετισμού
Κατ’ Εικόνα Θεού: Για την Ορθοδοξία, ο κάθε άνθρωπος —ανεξαρτήτως φυλής, καταγωγής, φύλου ή κοινωνικής τάξεως— είναι δημιουργημένος «κατ’ εικόνα και καθ' ομοίωσιν Θεού» (Γεν.1,26).
Η Ακύρωση των Φυλετικών Διακρίσεων: Όπως διακηρύσσει ο Απόστολος Παύλος: «Ουκ ένι Έλλην και Ιουδαίος, περιτομή και ακροβυστία, βάρβαρος, Σκύθης, δούλος, ελεύθερος, αλλά τα πάντα και εν πάσι Χριστός» (Κολ.3,11). Η φυλετική καθαρότητα του Ναζισμού συνιστά ευθεία άρνηση της ενότητας της ανθρωπότητας.
β) Η Συνοδική Καταδίκη του Εθνοφυλετισμού (1872)
Η Ορθόδοξη Εκκλησία είχε ήδη από το 1872, στη Μεγάλη Τοπική Σύνοδο της Κωνσταντινουπόλεως, καταδικάσει επίσημα τον Εθνοφυλετισμό ως αίρεση: «Αποκηρύσσομεν, κατακρίνομεν και καταδικάζομεν τον φυλετισμόν, τουτέστι τας φυλετικάς διακρίσεις και τας εθνικάς έρεις και διχοστασίας εν τη Εκκλησία του Χριστού...».
Η θεοποίηση του έθνους ή της φυλής και η υποταγή της πίστης σε εθνικές ή φυλετικές σκοπιμότητες θεωρείται από την Ορθοδοξία ειδωλολατρία.
γ) Αρχή της Εξουσίας. Θεοποίηση του Κράτους
Η Ορθόδοξη Θεολογία αναγνωρίζει την ανάγκη της πολιτικής εξουσίας για τη διατήρηση της κοινωνικής τάξης (Ρωμ.13,1), αλλά αρνείται απόλυτα τη θεοποίησή της. Όταν το Κράτος απαιτεί απόλυτη υπακοή που θίγει τη συνείδηση και την πίστη, η ορθόδοξη στάση συνοψίζεται στα λόγια των Αποστόλων: «Πειθαρχείν δει Θεώ μάλλον ή ανθρώποις» (Πράξ.,29).
8. Η Στάση της Ελλαδικής Εκκλησίας στην Κατοχή
Η θεολογική αυτή στάση δεν παρέμεινε θεωρητική κατά τη διάρκεια της Κατοχής (1941–1944). Εκφράστηκε έμπρακτα με παραδείγματα αυτοθυσίας και αντίστασης απέναντι στις δυνάμεις του Άξονα:
Ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών Δαμασκηνός: Όταν οι ναζιστικές αρχές απαίτησαν την παράδοση των Ελλήνων Εβραίων, ο Δαμασκηνός υπέγραψε το ιστορικό υπόμνημα διαμαρτυρίας (το μοναδικό τέτοιο έγγραφο στην κατεχόμενη Ευρώπη) και διέταξε την έκδοση πιστοποιητικών βάπτισης για τη σωτηρία χιλιάδων συμπολιτών μας. Όταν ο Γερμανός διοικητής Von Altstetten τον απείλησε με εκτέλεση, ο Δαμασκηνός απάντησε: «Κατά την παράδοσιν της Ιεραρχίας της Εκκλησίας της Ελλάδος, οι Αρχιερείς εκτελούνται και δεν τουφεκίζονται».
Ο Μητροπολίτης Ζακύνθου Χρυσόστομος: Όταν του ζητήθηκε η λίστα των Εβραίων του νησιού, παρέδωσε μια κόλλα χαρτί με δύο μόνο ονόματα: το δικό του και του Δημάρχου Λουκά Καρρέρ, σώζοντας το σύνολο του εβραϊκού πληθυσμού της Ζακύνθου.
Ο Κλήρος και ο Λαός: Εκατοντάδες ιερείς και μοναχοί συμμετείχαν στην Εθνική Αντίσταση, μετέτρεψαν μοναστήρια σε καταφύγια αγωνιστών και θυσιάστηκαν στο πλευρό του λαού.
Συμπέρασμα: Το Μήνυμα της 28ης Οκτωβρίου
Την 28η Οκτωβρίου δεν τιμούμε απλώς μια στρατιωτική νίκη. Τιμούμε την υπεράσπιση της ελευθερίας και της αξίας του ανθρώπινου προσώπου απέναντι στη βία και την ειδωλοποίηση της ισχύος.
Ο Φασισμός και ο Ναζισμός απέδειξαν με τον πλέον τραγικό τρόπο τι συμβαίνει όταν ο άνθρωπος θεοποιεί τον εαυτό του, τη φυλή ή το κράτος του, ανάγοντάς τα σε απόλυτες αξίες, στις οποίες θυσιάζει ακόμη και τον ίδιο τον άνθρωπο! Η ιστορία του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου υπενθυμίζει στην ανθρωπότητα ότι οι απάνθρωπες ιδεολογίες του Φασισμού και του Ναζισμού έσπειραν τον όλεθρο και την καταστροφή, αφήνοντας πίσω τους ερείπια και εκατομμύρια νεκρούς.
Η Ορθόδοξη πίστη, προτάσσοντας την αγάπη, την ελευθερία και την ιερότητα κάθε ανθρώπινου προσώπου, παραμένει διαρκής πνευματικός φάρος απέναντι σε κάθε μορφή ολοκληρωτισμού, παλαιού ή σύγχρονου. Τούτο συμβαίνει επειδή εκφράζει αυθεντικά τη βιβλική, συνοδική και αγιοπατερική Παράδοση, χωρίς προσθαφαιρέσεις και νοθεύσεις, μαρτυρώντας και ενεργώντας τη σωτηρία του κόσμου και αναγνωρίζοντας κάθε ανθρώπινο πρόσωπο ως μοναδική και ανεπανάληπτη ιερότητα, πλασμένη κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωση Θεού.
Η Αγία Εκκλησία του Χριστού, η Ορθοδοξία, μας καλεί να θέτουμε ως προτεραιότητα της ζωής μας την πνευματική μας πορεία και πρόοδο και, δευτερευόντως, τις ανθρώπινες επινοήσεις, όπως είναι οι ιδεολογίες, οι πολιτικές θεωρίες και τα κοινωνικά και οικονομικά συστήματα. Η στάση αυτή συνάδει με την αποστολική προτροπή: «πειθαρχείν δεῖ Θεῷ μᾶλλον ἢ ἀνθρώποις» (Πράξ.5,29). Όποτε παραβιάστηκε αυτή η αρχή, όπως συνέβη κατά την τραγική περίοδο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η ανθρωπότητα γνώρισε τη φρίκη του ολοκληρωτισμού, το χάος, την καταστροφή και τον θάνατο.
Η προσήλωσή μας σε ανθρώπινα ιδεολογικά και πολιτικά σχήματα οφείλει να είναι κριτική και σχετική, ποτέ απόλυτη και δουλική. Κανένα ανθρώπινο σύστημα δεν μπορεί να υποκαθιστά τον Θεό ούτε να απαιτεί την άνευ όρων υποταγή της ανθρώπινης συνείδησης. Άλλωστε, ο λόγος του Κυρίου είναι σαφής: «Τάδε λέγει Κύριος· ἐπικατάρατος ὁ ἄνθρωπος ὃς τὴν ἐλπίδα ἔχει ἐπ’ ἄνθρωπον καὶ στηρίσει σάρκα βραχίονος αὐτοῦ ἐπ’ αὐτόν, καὶ ἀπὸ Κυρίου ἀποστῇ ἡ καρδία αὐτοῦ» (Ιερ.17,5).
Η μεγάλη μας ελπίδα πρέπει να είναι η ακράδαντη πίστη μας στον Θεό, ενώ ασφαλής οδηγός της ζωής μας ο αποκαλυμμένος λόγος Του, όπως αυτός διαφυλάσσεται, ερμηνεύεται και βιώνεται μέσα στην Αγία μας Εκκλησία.
Και κάτι τελευταίο, αλλά εξαιρετικά σημαντικό: αρκετοί χριστιανοί αδελφοί μας παρασύρονται από τις αρχές ολοκληρωτικών ιδεολογιών, ιδιαίτερα όταν αυτές επιχειρούν να οικειοποιηθούν και να εκμεταλλευθούν την αγάπη προς την πατρίδα, αποκρύπτοντας ή παραβλέποντας τα αντιχριστιανικά τους στοιχεία, όπως είναι η προβολή παγανιστικών αντιλήψεων και η ειδωλοποίηση της φυλής ή του έθνους. Τους καλούμε να είναι ιδιαίτερα προσεκτικοί απέναντι σε τέτοιες επιλογές, διότι η χριστιανική μας πίστη δεν μπορεί να διαχωρίζεται από τις πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές μας αντιλήψεις και πρακτικές.
Η αγάπη προς την πατρίδα είναι αρετή, όταν συνδέεται με την αγάπη προς τον συνάνθρωπο και τον σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Δεν μπορεί, όμως, να μετατρέπεται σε άλλοθι για το μίσος, τον αποκλεισμό ή την περιφρόνηση του άλλου. Η ιστορική μνήμη της 28ης Οκτωβρίου μάς καλεί να υπερασπιζόμαστε την ελευθερία, την αλήθεια και την ιερότητα του ανθρώπινου προσώπου, παραμένοντας σταθεροί στις αρχές της πίστης μας και σε εγρήγορση απέναντι σε κάθε ιδεολογία που επιχειρεί να υποτάξει τον άνθρωπο σε μια απόλυτη επίγεια εξουσία.
Εκ του Γραφείου επί των Αιθρέσεων και Παραθρησκειών
