Τὰ τελευταῖα χρόνια ἔχει ἐπανέλθει στὸ προσκήνιο ἕνας δοκιμασμένος μπαμπούλας ἀπὸ τὸ μακρινὸ παρελθόν: ἡ ἐμφάνιση ἀγνώστου ταυτότητος ἀντικειμένων ἢ ἐναερίων φαινομένων (Α.Τ.Α. / Α.Τ.Ε.Φ.) πού προπαγανδίζεται ὅτι ἔχουν ἐξωγήινη προέλευση.
Ἐπὶ παραδείγματι, στὰ μέσα Φεβρουαρίου 2023, ἀνακοινώθηκε ὅτι, μὲ κοινὴ ἀπόφαση τοῦ Τζάστιν Τριντὸ καὶ τοῦ Τζὸ Μπάιντεν, ἀμερικανικὸ καταδιωκτικὸ κατέρριψε πάνω ἀπὸ τὸ Γιοῦκον τοῦ βορειοδυτικοῦ Καναδᾶ ἕνα ἱπτάμενο ἀντικείμενο. Τὸ συμβὰν αὐτὸ ἔλαβε χώρα μία ἑβδομάδα μετὰ τὴν κατάρριψη ἑνὸς κινεζικοῦ μπαλονιοῦ, τὸ ὁποῖο ὑποστηρίχθηκε ὅτι ἦταν κατασκοπευτικό. Σύμφωνα μὲ τὰ σχετικὰ δημοσιεύματα, ἡ ἀπόφαση νὰ ἐξουδετερωθεῖ τὸ ἱπτάμενο ἀντικείμενο πάνω ἀπὸ τὸ Γιοῦκον ἐλήφθη «γιὰ προληπτικοὺς λόγους», δεδομένου ὅτι «ἡ ἀσφάλεια τῶν πολιτῶν ἀποτελεῖ κορυφαία προτεραιότητα». Ἑπομένως, γιὰ τὴν ἐξουδετέρωση καὶ αὐτοῦ τοῦ νέου «ἀόρατου ἐχθροῦ», ἔγινε ἐπίκληση τῶν δύο κλασικῶν πυλώνων πάνω στοὺς ὁποίους στηρίζεται ἡ πολεμικοῦ τύπου διαχείριση τῆς ἑκάστοτε κρίσης, δηλαδὴ τῆς πρόληψης καὶ τῆς ἀσφάλειας.
Φυσικά, ἡ ἀνακοίνωση τῆς κατάρριψης μὲ συνοδευτικὲς φωτογραφίες ἀπὸ «αἰωρούμενα UFO» πόρρω ἀπέχει ἀπὸ τὴν ἐπαρκῆ πιστοποίηση τοῦ ἀληθοῦς περιεχομένου τέτοιων εἰδήσεων ποὺ προπαγανδίζουν τὴν ὕπαρξη ἐξωγήινων.
Η ΦΑΡΣΑ ΤΟΥ 1938
Σταθερὸ σημεῖο ἀναφορᾶς στὴν προπαγάνδα τῆς ἐξωγήινης ἀπειλῆς ἀποτελεῖ ἕνα κωμικοτραγικὸ γεγονὸς ποὺ ἔλαβε χώρα τὸ βράδυ τῆς 30ῆς Ὀκτωβρίου 1938 στὸ Νιοῦ Τζέρσεϊ τῶν ΗΠΑ: [1] Ἑκατομμύρια Ἀμερικανοὶ ποὺ ἦταν συντονισμένοι ραδιοφωνικὰ μὲ τὸ δίκτυο CBS, γιὰ νὰ παρακολουθήσουν τὴ δημοφιλῆ ἑβδομαδιαία ἐκπομπὴ θεατρικῶν παραστάσεων σὲ σκηνοθεσία Ὄρσον Γουέλς, ἄκουσαν νὰ διακόπτεται ἡ ροὴ τοῦ προγράμματος προκειμένου νὰ μεταδοθεῖ ἕνα ἔκτακτο δελτίο εἰδήσεων, μέσῳ τοῦ ὁποίου ὁ παρουσιαστὴς ἀνακοίνωσε ὅτι ἕνα τεράστιο φωτεινὸ ἀντικείμενο ἐντοπίστηκε σὲ κάποιο χωράφι στὸ Γκρόβερς Μίλ. Συνέστησε στοὺς ἀκροατὲς ψυχραιμία καὶ ὑποσχέθηκε ὅτι ὁ σταθμὸς θὰ τοὺς ἐνημερώσει γιὰ ὁποιοδήποτε νεότερο.
Πράγματι, ἀκολούθησαν πολλὰ ἔκτακτα δελτία, τὰ ὁποῖα μετέδιδαν ἐπιτόπια ρεπορτάζ, ἀνακοινώσεις κρατικῶν ὑπηρεσιῶν, δηλώσεις πολιτειακῶν καὶ ὁμοσπονδιακῶν παραγόντων σχετικὰ μὲ τὴν εἰσβολὴ Ἀρειανῶν ἀπὸ τὸ διάστημα. Ἐν συνεχείᾳ ἔγιναν οἱ πρῶτες καταγραφὲς θανάτων ποὺ ὑποτίθεται ὅτι ἦσαν ἀπόρροια τῆς ἀντίστασης τῶν Ἀμερικανῶν στοὺς ἐξωγήινους, οἱ ὁποῖοι πολεμοῦσαν μὲ φονικὲς ἀκτίνες.
Τὰ δραματικὰ «ρεπορτὰζ» δὲν ἦταν παρὰ κομμάτια τῆς θεατρικῆς παράστασης ποὺ σκηνοθέτησε ὁ δαιμόνιος Ὄρσον Γουέλς, διασκευάζοντας τὸ μυθιστόρημα ἐπιστημονικῆς φαντασίας τοῦ Χέρμπερτ Τζὼρτζ Γουὲλς μὲ τίτλο «Ὁ Πόλεμος τῶν Κόσμων». Τὰ θύματα τῆς εὐπιστίας, ὅμως, ἦταν πολὺ περισσότερα ἀπ’ ὅσα θὰ μποροῦσε νὰ φανταστεῖ κανείς. Τὴν ἑπομένη, οἱ New York Times ἔκαναν λόγο γιὰ «μαζικὴ ὑστερία», καθὼς ἀρκετοὶ δρόμοι τῆς μεγαλούπολης κατακλύζονταν ἀπὸ αὐτοκίνητα πανικόβλητων Νεοϋορκέζων ποὺ ἀναζητοῦσαν ἀσφαλέστερο καταφύγιο, ἐνῶ ἄλλοι κρύβονταν στὰ ὑπόγεια, ὅπλιζαν τὰ τουφέκια τους ἢ τύλιγαν τὰ κεφάλια τους μὲ βρεγμένες πετσέτες, γιὰ νὰ προστατευτοῦν ἀπὸ τὰ δηλητηριώδη ἀέρια τῶν Ἀρειανῶν. Ἄλλες ἐφημερίδες ἀνέφεραν σωρεία αὐτοκινητικῶν ἀτυχημάτων, καρδιακὲς προσβολές, ἀκόμα καὶ ἀπόπειρες αὐτοκτονίας!
Διογκωμένα ἀπὸ τὸν Τύπο γιὰ λόγους ἐντυπωσιοθηρίας, τὰ παρεπόμενα τοῦ θεατρικοῦ «Πολέμου τῶν Κόσμων» ἄσκησαν ἐντονότατη ἐπίδραση στὴν ἀμερικανικὴ κοινὴ γνώμη. Προφητικὴ γιὰ τὴν ἐποχή της, ἡ ἀρθρογράφος τῶν New York Times Ντόροθι Τόμσον προειδοποιοῦσε ὅτι οἱ πολιτικοὶ προπαγανδιστὲς θὰ μποροῦν στὸ μέλλον νὰ χρησιμοποιοῦν τὴ δύναμη τῶν ἠλεκτρονικῶν μέσων ἐνημέρωσης, γιὰ νὰ χειραγωγοῦν τὶς μάζες, ἀκόμα καὶ μὲ καταφανῶς ἐξωπραγματικὲς ἀπειλές.
Αὐτὴ ἡ θεατρικὴ φάρσα θὰ μποροῦσε νὰ θεωρηθεῖ ὅτι δὲν ἦταν παρὰ ἕνα συγκεκαλυμμένο ἀπάνθρωπο πείραμα ποὺ ἔγινε πάνω στὸν ἀμερικανικὸ πληθυσμό, προκειμένου νὰ διαπιστωθεῖ πόσο εὔκολο εἶναι νὰ τρομοκρατηθεῖ ὁ κόσμος ἀπὸ τὰ ΜΜΕ καὶ βεβαίως τί ἐπακόλουθα θὰ ἔχει ἡ κατατρομοκράτησή του. Ὅποιοι θὰ ἐπιθυμοῦσαν στὸ μέλλον νὰ ἀλλάξουν τὸν κόσμο, ἐγκαθιδρύοντας μία νέα κανονικότητα (π.χ. μέσῳ μίας πανδημίας!), γνώριζαν πλέον ἄριστα ὅτι θὰ τὸ ἐπετύγχαναν ἐργαλειοποιώντας τὸ μαζικὰ παραγόμενο συναίσθημα τοῦ τρόμου [2].
Τὸ ἀνωτέρω συμβὰν δικαιώνει τὴν θέση τοῦ Ἄγγλου φυσικοῦ Πὸλ Ντέιβις (Paul Davis), ὁ ὁποῖος σημειώνει: «Εἶναι κοινὴ πεποίθηση ὅτι ἡ αἴσθηση τοῦ σὸκ ποὺ θὰ ἀκολουθοῦσε τὴν ἀπρόσμενη ἀνακοίνωση μίας τέτοιας ἀνακάλυψης [ἐνν.: ὅτι οἱ ἄνθρωποι δὲν εἶναι τὰ μόνα ἐνσυνείδητα ὄντα στὸ σύμπαν] θὰ ἦταν τόσο ἔντονη, ὥστε ἡ ἀνθρώπινη κοινωνία μπορεῖ νὰ κατέρρεε. Σὲ ἱστορίες ἐπιστημονικῆς φαντασίας οἱ κυβερνήσεις περιγράφονται συνήθως ὡς συνωμότες, ποὺ προσπαθοῦν νὰ ἀποσιωπήσουν τὴν ἀνακάλυψη, διότι θεωρεῖται ἐπικίνδυνο ἁπλοὶ πολίτες νὰ γνωρίζουν γι’ αὐτήν» [3].
ΑΛΝΤΟΥΣ ΧΑΞΛΕΫ
Ἰδιαίτερη προσοχὴ χρειάζεται μία διάλεξη πού εἶχε δώσει ὁ Ἄλντους Χάξλεϋ στὶς 20 Ἀπριλίου 1959 μὲ τὸν τίτλο «Τὸ μέλλον τοῦ κόσμου» [4], ὅπου εἶχε θέσει τρία καίρια ἐρωτήματα: Πρῶτον, «μποροῦμε νὰ προσδοκοῦμε τὸν συνασπισμὸ ὅλων τῶν ἐθνῶν σὲ μία μοναδικὴ παγκόσμια διακυβέρνηση, ἡ ὁποία προφανῶς εἶναι ἀπείρως πιὸ ἐπιθυμητή;». Δεύτερον, «μποροῦμε νὰ προσδοκοῦμε ὅτι αὐτὸ θὰ ἐπιτευχθεῖ μὲ δημοκρατικὰ μέσα;». Καὶ τρίτον, «μποροῦμε νὰ ἀναμένουμε ἕνα τρόπο δράσης πού, μακροπρόθεσμα, θὰ ἀποδειχθεῖ ἔκδηλα ὠφέλιμος γιὰ ὅλες τὶς πλευρές, ὅμως μεσοπρόθεσμα θὰ προκαλέσει δυσαρέσκεια, ἤ, ἀκόμα, καὶ δεινὰ σὲ πολλοὺς ἀνθρώπους, ὥστε, σὲ εἰρηνικοὺς καιρούς, νὰ γίνει ἀνεκτὸς ἀπὸ μία δημοκρατικὴ κοινωνία;».
Ὁ Χάξλεϋ, ἀφοῦ διεπίστωσε ὅτι «τὰ ἀνθρώπινα ὄντα εἶναι ἕτοιμα νὰ ἑνωθοῦν καὶ νὰ ἀποδεχθοῦν στερήσεις σὲ μακροπρόθεσμη βάση γιὰ χάρη τοῦ μακροπρόθεσμου ὀφέλους, μόνον ὅταν ἀπειλοῦνται ἀπὸ κάποιον» καὶ ὅτι «εἶναι ἕτοιμα νὰ ἑνωθοῦν, μόνον ὅταν τὰ ἀπειλεῖ ἕνας πόλεμος ἢ μία καταστροφή», ἀπεφάνθη ὅτι «τὸ καλύτερο πρᾶγμα ποὺ θὰ μποροῦσε νὰ συμβεῖ, γιὰ νὰ προκύψει μία παγκόσμια διακυβέρνηση θὰ ἦταν μία εἰσβολὴ ἀπὸ τὸν Ἄρη», σημειώνοντας, ὡστόσο, ὅτι «δυστυχῶς, οἱ πιθανότητες γιὰ κάτι τέτοιο εἶναι ἐλάχιστες» (ἂν ἑρμηνεύσουμε, ὅμως, αὐτὴν τὴν ἐκτίμησή του μὲ τὴν λογική τοῦ ἀνάποδου κόσμου, ἡ λέξη «ἐλάχιστες» μπορεῖ νὰ σημαίνει «πάμπολλες»).
Ἐν συνεχείᾳ, προέβη στὸ ἑξῆς σχόλιο: «Εἶναι ὅμως δυνατὸν νὰ πείσουμε τοὺς ἑαυτούς μας ὅτι, στὸ κάτω-κάτω τῆς γραφῆς, τὰ ἴδια τὰ ἀνθρώπινα ὄντα συμπεριφέρονται ὡς Ἀρειανοί, ὅτι μὲ τὸν ὑπερπληθυσμό, τὴν ὑπερβολικὴ ὀργάνωση καὶ τὸν ἄκρατο ἐκτεχνολογισμὸ διαπράττουμε φοβερὰ ἐγκλήματα ἐναντίον τῶν ἴδιων μας τῶν ἑαυτῶν; Μποροῦμε νὰ ἑνωθοῦμε ἐναντίον μᾶς γιὰ τὸ δικό μας ὑψηλότερο συμφέρον; Θὰ ἦταν ἴσως δυνατόν, μὲ τὴν κατάλληλη ἐκπαίδευση καὶ προπαγάνδα, νὰ διαδώσουμε τὴν ἀκόλουθη ἄποψη, πὼς αὐτὸ ποὺ θεωροῦμε ὡς “ἁπαλόλαλους εἰρηνικοὺς καιρούς” [5], στὴν πραγματικότητα δὲν εἶναι “ἁπαλόλαλοι εἰρηνικοὶ καιροί”, ἀλλά […] πάνω ἀπὸ τὰ κεφάλια μας ἐπικρέμαται διαρκῶς μία σοβαρὴ ἀπειλή, καὶ ἔχει τεράστια σημασία γιὰ τὸ δικό μας συμφέρον νὰ ἑνωθοῦμε γιὰ νὰ τὴν ἐξουδετερώσουμε. Πρόκειται μᾶλλον γιὰ μία εἰκασία μὲ ἀμυδρὲς ἐλπίδες πραγμάτωσής της. Ἕνα τέτοιο ἐπιχείρημα, ὅμως, εἶναι δυνατὸν τελικὰ νὰ πείσει τοὺς ἀνθρώπους νὰ ἑνωθοῦν καὶ νὰ σχηματίσουν μία κοινὴ διακυβέρνηση ὑπὸ τὴν αἰγίδα τοῦ νόμου».
ΟΥΦΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ «ΝΕΑ ΕΠΟΧΗ»
Ὁ μεγάλος καημὸς τοῦ Χάξλεϋ γιὰ τὴν ἐγκαθίδρυση μίας Παγκόσμιας Κυβέρνησης συνδέεται ἄμεσα μὲ τὸ λεγόμενο κίνημα τῆς «Νέας Ἐποχῆς» (New Age), ἀπώτατος σκοπὸς τοῦ ὁποίου εἶναι ἡ δημιουργία ὅλων ἐκείνων τῶν κατάλληλων ὅρων καὶ συνθηκῶν ποὺ θὰ στρώσουν τὸ χαλὶ γι’ αὐτὴν τὴν Παγκόσμια Κυβέρνηση. Ἀναγκαῖος ὅρος γιὰ τὴν ἐγκαθίδρυσή της εἶναι, μεταξὺ ἄλλων, ἡ δημιουργία τῆς λεγόμενης πανθρησκείας, ἡ ὁποία εὐνοεῖται ἀπὸ τὴν ὑπόθαλψη μίας κοινῆς ἀποκρυφιστικῆς βάσεως.
Ὅπως σημειώνει ὁ Πρωτοπρεσβύτερος Βασίλειος Α. Γεωργόπουλος στὸ ἄρθρο του «Ἀποκρυφισμὸς καὶ Νέα Ἐποχή», δημοσιευμένο στὸν Τόμο τῶν Πρακτικῶν τῆς ΙΖ΄ Πανορθοδόξου Συνδιασκέψεως Ἐντεταλμένων Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν καὶ Ἱερῶν Μητροπόλεων γιὰ Θέματα Αἱρέσεων καὶ Παραθρησκείας (ὑπὸ τὸν τίτλο: Πτυχὲς τῆς «Νέας Ἐποχῆς». Ἀπειλή ἀλλοιώσεως τοῦ ὀρθοδόξου φρονήματος ἀπὸ τὸ πνεῦμα τῆς «Νέας Ἐποχῆς») [6], «στὸ κίνημα τῆς “Νέας Ἐποχής” ἢ “Ἐποχῆς τοῦ Ὑδροχόου” συστεγάζονται καὶ ἀλληλοπεριχωροῦνται ὁ ἀποκρυφισμὸς σὲ μία ποικιλία ἐκδηλώσεών του»· μία ἀπὸ αὐτὲς εἶναι καὶ ἡ οὐφολογία.
Ὁ συγγραφέας ἐξηγεῖ ὅτι τὸ θέμα τῆς ὑπάρξεως ἐξωγήινων ὄντων ξεκίνησε στὶς 24 Ἰουνίου 1947 καὶ ἀποτελεῖ ἀγαπημένο θέμα τοῦ σύγχρονου ἀντίχριστου κινήματος τῆς Νέας Ἐποχῆς. Τὸ κίνημα αὐτὸ προπαγάνδισε τὴν ὕπαρξη ἐξωγήινων πολυεπίπεδα (μέσω κινηματογράφου, τηλεοπτικῶν σειρῶν, ντοκυμαντὲρ καὶ ἀμέτρητα ἄρθρα σὲ ἐφημερίδες καὶ κοσμικὰ περιοδικά), κάνοντας πολλοὺς ἀνθρώπους νὰ τὴν πιστέψουν [7]. Εἶναι πολὺ σημαντικὸ νὰ συνειδητοποιηθεῖ ἡ ἀποκρυφιστικὴ διάσταση τῆς οὐφολογίας, ἡ ὁποία, ὅμως, εἴθισται νὰ ἀποσιωπᾶται ἀπὸ τοὺς Νεοεποχίτες. Ἀντιθέτως, ἔχει ἀναδειχθεῖ ἀπὸ ἔγκυρους μελετητὲς τοῦ χώρου τῶν αἱρέσεων, ὅπως εἶναι π.χ. ὁ π. Ἀντώνιος Ἀλεβιζόπουλος [8], ὁ π. Σεραφεὶμ Ρόουζ [9] καὶ ὁ π. Ἰωάννης Κωστώφ [10]. Ὁ π. Β. Α. Γεωργόπουλος καταλήγει: [11]
«Στὴν ὀρθόδοξη νηπτικὴ καὶ ἁγιολογικὴ παράδοση, ὅπως ἔδειξαν οἱ ἐν λόγῳ πατέρες, διασώζονται περιστατικὰ δαιμονικῶν πειρασμικῶν ἐνεργειῶν σὲ ἁγίους καὶ ἀσκητές, ποὺ παρουσιάζουν μία καταπληκτικὴ ὁμοιότητα καὶ ἀντιστοιχία μὲ περιστατικὰ καὶ γεγονότα ποὺ διηγοῦνται ὡς ἐμπειρίες-ἐπαφές τους διάφοροι ὀπαδοὶ τῶν UFO».
«Αὐτὸ δὲν πρέπει νὰ μᾶς ἐκπλήσσει. Ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνός, συνοψίζοντας κατὰ τρόπο σαφῆ τὴν ἁγιοπατερικὴ διδασκαλία, ἐπισημαίνει ὅτι οἱ δαίμονες “παραχωρήσεως δὲ Θεοῦ γινομένης καὶ ἰσχύουσι καὶ μεταβάλλονται καὶ μετασχηματίζονται εἰς οἷον θέλουσι σχῆμα καὶ φαντασία”».
«Ἡ ἀποκρυφιστικὴ διάσταση τοῦ θέματος τῶν ἐξωγήινων μαρτυρεῖται καὶ ἀπὸ ἄλλα γεγονότα. Ἔχει ἐπισημανθεῖ π.χ. ἀπὸ ξένους μελετητὲς τῶν αἱρέσεων καὶ τῆς παραθρησκείας ὅτι ἡ φρασεολογία καὶ ἡ ὁρολογία ποὺ χρησιμοποιεῖται ἀπὸ τοὺς ὀπαδοὺς τῶν UFO ἔχει ἀρχικῶς πρωτοχρησιμοποιηθεῖ καὶ ἀντληθεῖ ἀπὸ τὸ χῶρο τοῦ ἀποκρυφισμοῦ. Ἐπιπλέον, δὲν εἶναι καθόλου τυχαῖο τὸ γεγονὸς ὅτι πολλοὶ ἀπὸ τοὺς ἱδρυτὲς UFO-σεκτῶν εἶχαν σχέση μὲ τὸν ἀποκρυφισμό».
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Ι. ΒΑΘΙΩΤΗΣ
Σημειώσεις:
[1] Βλ. ἰδίως Π. Παπακωνσταντίνου, Ἡ Ἐποχὴ τοῦ Φόβου. Αὐτοκρατορία τῶν ΗΠΑ καὶ Δικτατορία τῆς Ἀγορᾶς, ἔκδ. Λιβάνη, Ἀθήνα 2005, σελ. 11/12. Ἐπίσης Ἔφη Σίμου, Ἐνημέρωση ὑψηλοῦ κινδύνου. Μέσα Μαζικῆς Ἐνημέρωσης καὶ Δημόσια Ὑγεία, ἔκδ. Ἑπτάλοφος, Ἀθήνα 2013, σελ. 5· Κ. Κιουπκιολής, Ἰδεολογικὲς προσεγγίσεις, Τόμ. Δεύτερος, 2η ἔκδ., ἔκδ. Γρηγόρη, Ἀθήνα 1995, σελ. 7 ἑπ.· Βαθιώτη, Ἀπὸ τὴν πανδημία στὴν κλιματικὴ ἀλλαγή. Συντονισμένα τρόμο-κράτη σὲ φόντο παγκόσμιας διακυβέρνησης, ἔκδ. Ἀλφειός, Ἀθήνα 2023, σελ. 347. [2] Βλ. καί: Dodsworth, A Strate of Fear. How the UK government weaponised fear during the Covid-19 pandemic, Pinter & Martin Ltd, UK 2021. [3] Davis, Εἴμαστε μόνοι; Φιλοσοφικὲς συνέπειες τῆς ἀνακάλυψης ἐξωγήινης ζωῆς, μτφ.: Π. Ἀγαπάκη, ἔκδ. Κάτοπτρο, Ἀθήνα 1996, σελ. 49.[4] Εἰς: Χάξλεϊ, Διαλέξεις γιὰ τὴν ἀνθρώπινη κατάσταση, μτφ.: Α. Παπασυριόπουλος, ἔκδ. Ἀρσενίδη, Ἀθήνα 2017, σελ. 144 ἑπ., 156/157. [5] Ἡ φράση αὐτὴ ἀπαντᾶ στὸν Σαίξπηρ, Βασιλιὰς Ριχάρδος ὁ Γ΄, Πράξη Α΄, Σκηνὴ 1. [6] Ν. Προκόπιον Εὐβοίας, 31 Ὀκτωβρίου – 4 Νοεμβρίου 2005, Κλάδος Ἐκδόσεων καὶ Μορφωτικῆς Ὑπηρεσίας τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, Ἀθῆναι 2007, σελ. 91 ἑπ. [7] π. Β. Γεωργόπουλος, ὅ.π., σελ. 109. [8] Ἀποκρυφισμὸς – Γκουρουισμὸς – «Νέα Ἐποχή», ἔκδ. Ἱ. Μ. Νικοπόλεως, 1990, σελ. 120-127. [9] Ἡ Ὀρθοδοξία καὶ ἡ Θρησκεία τοῦ Μέλλοντος, μετ.: Μ. Δημητριάδου, 2000, σελ 109-157, 255-257. [10] Πίστη καὶ Λογική, Τόμ. Β΄, 1993, σελ. 46-72. [11] Ὅ.π., σελ. 110.
