Τρίτη 17 Νοεμβρίου 2026

Ὁ Χρυσοστομος και οι ἐχθροι του

Ἑορτολόγιο
Περίοδος Δ΄ – Ἔτος ΜΓ΄
Φλώρινα – ἀριθμ. φύλλου 2764

Τοῦ ἁγ. Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου
Παρασκευὴ 13 Νοεμβρίου 2026

Ἀπόσπασμα Α´ μέρους τῆς ὁμιλίας (ηχητικό-βίντεο)

«Μακαριοι οι δεδιωγμενοι ἔνεκεν δικαιοσυνης» (Ματθ. 5, 10-12)

https://youtu.be/pef2pprz0zY

Ὁ Χρυσοστομος και οι ἐχθροι του
Χαίρω, ἀγαπητοί μου, ποὺ γιὰ μιὰ ἀκόμη φο­ρὰ μὲ ἀξιώνει ὁ Θεὸς νὰ δῶ τὰ προσ­φιλῆ σας πρόσωπα ἐδῶ στὴν ἱερὰ συγκέν­τρωσι. Γνωρίζω τὴ δίψα σας γιὰ λόγο Θεοῦ. Εὐτυχὴς θὰ εἶμαι, ἐὰν μπορέσω νὰ προσφέρω ἕνα ποτήρι νερὸ δροσερὸ Ὀρθοδοξίας στὰ διψασμένα χείλη τῶν ψυχῶν σας.

Ἂς ταξιδέψουμε, ἀδέρφια μου, στὶς πηγές, στοὺς πρώτους χρυσοῦς αἰῶνες, στὴν ἐ­ποχὴ τῶν ἀποστόλων. Ἐκεῖ δυὸ ἀπόστολοι δείχνουν τὰ μέτρα τοῦ ἀνθρώπου, ἀφ᾽ ἑνὸς τὸ ὕψος, ἀφ᾽ ἑ­­τέρου τὸ βάθος, τὴν πτῶσι του. Ὁ Ἰ­ούδας δεί­χνει μέχρι ποιοῦ σημείου διαφθο­ρᾶς μπορεῖ νὰ πέσῃ· «βλέπε, χρημάτων ἐραστά», λέμε τὴ Μεγάλη Ἑβδομάδα. Ὁ δὲ ἀπόστολος Παῦλος δείχνει σὲ ποιό ὕψος μπορεῖ νὰ φτάσῃ, νὰ γίνῃ ἄγγελος καὶ ἀκόμη ἀνώτερος, καὶ νὰ μᾶς καλῇ· «Μιμηταί μου γίνεσθε, καθὼς κἀ­γὼ Χριστοῦ» (Α΄ Κορ. 11,1). Ἂν λοιπὸν ὑ­πάρχῃ ἕνας ποὺ μιμήθηκε περισσότερο ἀπ᾽ ὅ­λους τὸν ἀπόστολο Παῦλο καὶ ἔγινε μικρὸς ἥλιος στὴν ἐποχή του, αὐτὸς εἶνε ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος, τοῦ ὁποίου τὴν ἱερὰ μνήμη ἑορτάζουμε.
Γιὰ τὸν ἅγιο Χρυσόστομο μίλησα καὶ ἄλλοτε. Ἀλλὰ καὶ τώρα θὰ μιλήσω, ἀπὸ ἄλ­λη σκοπιά. Αὐτὸ ποὺ θὰ ἐξετάσουμε εἶνε· Ποιοί ἦταν οἱ ἐχθροὶ τοῦ Χρυσοστόμου.
Μὰ εἶχε ἐχθροὺς ὁ Χρυσόστομος; Ἄκακος, οὐράνιος ἄνθρωπος ἦταν, καρδιὰ πλατειά· ἦταν ὅπως ὁ ἀπόστολος Παῦλος ποὺ εἶπε «ἡ καρδία ἡμῶν πεπλάτυνται» (Β΄ Κορ. 6,11), χωροῦσε τὸν κόσμο ὅλο, δὲν εἶχε μῖσος. Μυρμήγκι δὲν πατοῦσε. Προσωπικὸ ἐχθρὸ δὲν εἶχε· εἶχε τὴν ἀγάπη ἐκείνη ποὺ ἔδειξε ὁ Χριστός, ὅταν πάνω ἀπὸ τὸ σταυρὸ εἶπε· «Πάτερ, ἄφες αὐ­τοῖς· οὐ γὰρ οἴδασι τί ποιοῦσι» (Λουκ. 23,34).
Μιμητὴς τοῦ Θεανθρώπου ὁ ἅγιος Ἰωάννης, ἀγαποῦσε τοὺς πάντας. Τότε πῶς ἀπέκτησε ἐχθρούς; Ποιά ἡ αἰτία; Τὸ Εὐαγγέλιο! Τὸ Εὐαγγέλιο; Ναί, ἡ γλῶσσα του, ἡ πύρινη γλῶσσα, ποὺ δὲν γνώριζε συμβιβασμοὺς μὲ τὸ ψέμα καὶ τὴν ἀπάτη ἀλλὰ ἔλεγε «τὰ σῦκα σῦκα καὶ τὴ σκάφη σκάφη», τὸ φῶς φῶς καὶ τὸ σκότος σκότος. Γιατὶ ἡ ἀλήθεια, ὅπως εἶπε ἕνας δικός μας ποιητής, εἶνε μαλώχτρα. Ὅπου ἀκούγεται ἀλήθεια μεγάλη, γιὰ τὰ μεγάλα καὶ θεμελιώδη, ἐκεῖ γίνεται διχασμὸς καὶ ἄλλοι εἶνε ὑπὲρ τῆς ἀληθείας, ἄλλοι δὲ κατὰ τῆς ἀληθείας· καὶ συνεχίζεται ἡ μάχη ποὺ ἄρχισε ἀπὸ τὸ πραιτώριο τοῦ Πιλάτου, ὅταν ὁ Χριστὸς εἶπε· «Ἐγὼ εἰς τοῦτο γεγέννημαι, …ἵνα μαρτυρήσω τῇ ἀληθείᾳ» (Ἰω.18,37).
Μάρτυρας πιστὸς τῆς ἀληθείας ὑπῆρξε ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος. Προσωπικὸ ἐχθρὸ δὲν εἶχε. Ἀγαπῶ, ἔλεγε, κάθε ἄνθρωπο· καὶ τὸν Ἑ­βραῖο, καὶ τὸν αἱρετικό, καὶ τὸν εἰ­δωλολάτρη, κι αὐτὸν ἀκόμα ποὺ θὰ μὲ σταυ­ρώσῃ. Ποιόν μισῶ; Ὅπως ὁ γιατρὸς ἀγα­πᾷ τὸν ἄρρωστο, ἀλλὰ μισεῖ τὴν ἀ­σθένεια καὶ προσπαθεῖ νὰ ἐξοντώσῃ τὴν ἀσθένεια, ἔτσι κ᾽ ἐγὼ ἀγαπῶ τὸν ἄν­θρωπο, ἀλλὰ μισῶ τὴν πλάνη, τὴν αἵρεσι, τὴν ἀθεΐα καὶ ἀπιστία, μισῶ τὸν ἀν­τιχριστιανικὸ τρόπο τῆς ζωῆς του. Ἐγὼ ἕναν ἐχθρὸ ἔχω καὶ παρακαλέστε τὸ Θεὸ νὰ τὸν νικήσω· τὸν ἑαυτό μου. Ὁ μεγαλύ­τερος ἐχθρὸς εἶνε ὁ διεφθαρ­μέ­νος ἑαυτός μας, τὰ πάθη καὶ οἱ κακίες μας. Ἔχει μιὰ σπουδαία ὁμιλία ὁ Χρυσό­στομος μὲ τίτλο «Τὸν ἑαυτὸν μὴ ἀδικοῦντα οὐδείς παραβλάψαι δύναται». Ἅ­μα ἐσὺ δὲν κάνῃς κακὸ στὸν ἑαυτό σου μὲ τὸ νὰ ἁμαρτάνῃς, ἀλλὰ εἶσαι ἀθῷ­ος, ἀμόλυντος, ἁγνὸς καὶ παρθένος, δίκαιος καὶ ἀληθινός, ὅλοι οἱ δαίμονες τῆς κολάσεως νὰ μαζευτοῦν κανένα κακὸ δὲν σοῦ κάνουν· καὶ ἀπόδειξις ὁ Ἰώβ.
Προσωπικοὺς λοιπὸν ἐχθροὺς ὁ ἴδιος δὲν εἶχε. Ἡ ἀλήθεια ποὺ κήρυττε αὐτὴ ἦταν ἐκείνη ποὺ προκάλεσε ἀφ᾽ ἑνὸς κύματα ἐνθουσιασμοῦ, ἀφ᾽ ἑτέρου κύματα μίσους. Ποιοί ἦταν οἱ ἐ­χθροί του; ἕνας, δύο, τρεῖς, τέσσερις, καὶ τελειώνω.
• Πρῶτοι ἐχθροί του ἦταν οἱ πλούσιοι. Ὄχι ὅλοι. Ὑπάρχουν καὶ πλού­σιοι γεμᾶτοι ἀγάπη καὶ ἐλεημοσύνη. Στὴν παλαιὰ διαθήκη π.χ. ὁ Ἀβραὰμ καὶ ὁ Ἰώβ, στὴν καινὴ διαθήκη ἡ Ὀ­λυμπιάδα, ποὺ διέθεσε τὴν περιουσία της γιὰ τοὺς φτωχούς. Ἀλλὰ πόσοι εἶνε αὐτοί; Ἕνας στοὺς χίλιους· οἱ ἄλλοι, οἱ ἐννιακόσοι ἐνενήν­τα ἐννιά, εἶνε ἄγρια θηρία. Εἶνε, σὲ καιρὸ πείνας, ὁ μαυραγορίτης, ποὺ πουλάει ἀκριβὰ τὸ σιτάρι καὶ ζῇ ἀπὸ τὴ δυσ­­τυχία τῶν ἄλλων. Εἶνε ἐπίσης ὁ τοκογλύφος, ποὺ δανείζει στὸ φτωχὸ μὲ τόκο 100%! Κεραυνοὺς βγάζει ἡ γλῶσσα τοῦ Χρυσοστόμου καυτηριάζον­τας τοὺς τοκογλύφους τῆς ἐποχῆς του. Εἶνε ἀκόμη ὁ σπάταλος, ποὺ ζῇ μὲ μεγάλη πολυτέλεια. Μπῆκε κάποιος σὲ σπίτι πολυτε­λὲς καὶ τοῦ ᾽ρθε νὰ φτύσῃ. Ποῦ νὰ φτύσῃ; κοιτάζει ἀπὸ ἐδῶ, κοιτάζει ἀπὸ ᾽κεῖ, φτύνει τὸν σπάταλο στὸ κούτελο. Διαμαρτυρήθηκε ἐκεῖνος; –Ποῦ νὰ φτύσω; λέει· νὰ φτύσω κάτω, λυπᾶμαι τὰ μωσαϊκά· στοὺς τοίχους, λυπᾶμαι τὰ μεταξωτά· νὰ φτύσω στὴν ὀροφή, λυποῦμαι τὰ φύλλα χρυσοῦ. Τέτοια ἦταν ἡ πολυτέλεια. Εἶχαν ἅμαξες πολυτελείας, ποὺ τὶς ἔσερναν ἄλογα μὲ χρυσᾶ χαλινάρια. Εἶχαν ἀκόμη –μὲ συγχωρεῖτε– καὶ χρυσᾶ οὐροδοχεῖα νυκτός!
Δὲν ὑπάρχει ὁμιλία σχεδὸν ποὺ ὁ Χρυσόστομος νὰ μὴν τοὺς ἐλέγχῃ. Διαμαρτυρήθηκαν· –Πάψε ἐπὶ τέλους νὰ μιλᾷς ἐναντίον τῶν πλουσίων. Τοὺς ἀπήν­τησε· –Πάψτε κ᾽ ἐσεῖς νὰ κλέβετε καὶ νὰ σπαταλᾶτε.
• Ἄλλοι ἐχθροί του ἦταν οἱ ἄρχοντες. Ὄχι ὅ­­λοι. Ὑπῆρξαν, ὑπάρχουν, θὰ ὑπάρχουν καὶ ἄρ­­χοντες ἀγαθοί, ὅπως ἦταν ὁ Ἰωσὴφ ὁ ἀντιβασιλεὺς τῆς Αἰγύπτου, ὁ Ἰησοῦς τοῦ Ναυῆ, ὁ Μωυσῆς, οἱ κριταί, οἱ Μακκαβαῖοι τῆς παλαιᾶς διαθήκης. Ὅλοι οἱ λαοὶ εἶχαν καὶ κάποιους καλοὺς ἄρχοντες. Καὶ στὴν Ἑλλάδα εἴχαμε τὸν Ἰωάννη Καποδίστρια, ποὺ ὁ λαὸς τὸν ἔλεγε ἅγιο, κ᾽ ἐμεῖς οἱ ἀγνώμονες τὸν δολοφονήσαμε Κυριακὴ ἡμέρα ὅταν πήγαινε στὴν ἐκκλησία. Ἀπὸ τότε ἡ Ἑλλάδα δὲν εἶδε τέτοιο Χριστιανὸ κυβερνήτη. Ὑπάρχουν λοι­πὸν καὶ ἄρχοντες ἀγαθοί, ἀλλ᾽ αὐτοὶ εἶνε ἕ­νας μέσ᾽ στοὺς χίλιους. Οἱ ἄλλοι ὑπῆρξαν κα­κὰ θηρία τῆς κοινωνίας. Περιγράφει μερικοὺς ἀπὸ δαύτους, ποὺ ἔγδερναν τὸ λαὸ μὲ τοὺς φόρους. Περιβόητος ἦταν ὁ χρυσάργυρος φόρος, κάτι σὰν τὸ τουρκικὸ χαράτσι. Στὴν Ἀντιόχεια ξεσηκώθηκαν ἔσπασαν τ᾽ ἀγάλματα τοῦ βασιλέως, αὐτὸς ἔστειλε στρατὸ νὰ κάψῃ τὴν Ἀντιόχεια. Δὲν τὴν ἔκαψε ὅμως, γιατὶ ὑπῆρχε Χρυσόστομος. Τότε ἀνέβηκε στὸν ἄμβωνα καὶ ἐξεφώνησε τοὺς περιφήμους λόγους Εἰς ἀνδριάντας.
Μία εἰκόνα τέτοιου ἄρχοντος ἀποτελεῖ ὁ Εὐτρόπιος. Ξεκίνησε πάμ­πτωχος, ἀλλὰ ὁ τροχὸς τῆς ζωῆς τὸν ἀνέβασε κ᾽ ἔγινε ὕπατος, πρωθυπουργός, εὐνοούμενος τῆς βασιλίσσης. Ἦταν βάναυσος, ἀγροῖκος, βλάστημος. Στὴν ἀρχὴ ἐκτιμοῦσε τὸν Χρυσόστομο, ἀλλ᾽ ὅταν ὁ ἅγιος ἄρχισε νὰ ἐλέγχῃ τὶς ἀγρι­ότητές του, ἐκεῖνος ὠργίστηκε καὶ κατήργησε τὸ ἄσυλο τοῦ ναοῦ, ποὺ ἦταν νόμος τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου. Ἀλλὰ ποιά ἦταν ἡ τιμωρία τοῦ Θεοῦ· ἦρθε καιρὸς ποὺ σὲ μιὰ νύχτα ἄλλοι ἰσχυρότεροι ἀπ᾽ αὐτὸν τὸν ἀνέτρεψαν καὶ τὸν κυνηγοῦσαν· κι αὐτὸς ἔτρεχε στοὺς δρόμους σὰν μικρὸ παιδί. Τρέχοντας εἶδε τὴν ἐκκλησία ἀνοιχτή, μπῆκε μέσα, πῆγε στὸ ἱερὸ βῆμα καὶ ἀγκάλιασε τὴν ἁγία τράπεζα. Ὁ λαὸς ἀπ᾽ ἔξω μανιασμένος ἤθελε νὰ τὸν συλλάβῃ, νὰ τὸν λυντσάρῃ. Τὸν ἔπιασαν; Ὄχι, διότι παρενέβη ὁ Χρυσόστομος. Ἄλτ! ἐχθρός μας εἶνε, ἀλλὰ ἐγὼ τὸν προστατεύω. Ἀνέβηκε τότε στὸν ἄμβωνα ὁ ἱερὸς Χρυσόστομος καὶ τὸ θέαμα ἦταν ἀπὸ τ᾽ ἀνεπανάληπτα. Ὁ Εὐτρόπιος νὰ τρέμῃ ἀπὸ τὸ φόβο, ὁ λαὸς νὰ φωνάζῃ, καὶ ὁ ἱεράρχης στὸν ἄμβωνα νὰ ἐκφωνῇ ἕναν ἀριστουργηματικὸ λόγο. «Πάντοτε», λέει, «ταιριάζει νὰ λέ­με “Ματαιότης ματαιοτήτων, τὰ πάντα ματαιότης” (Ἐκκλ. 1,2), ἀλλὰ πρὸ παντὸς τώρα, ποὺ βλέπουμε αὐτὸ τὸ ἀνθρώπινο ῥάκος. «Ποῦ ἡ λαμπρὰ τῆς ὑπατίας περιβολή; ποῦ χοροὶ καὶ θαλεῖαι; ποῦ τὰ ᾄσματα; ποῦ…; Φύσηξε ἄνεμος, τὰ ἔρριξε σὰν φύλλα καὶ ἤδη αὐτὸς ἔμεινε γυμνός…». ῾Ρητορεία μεγαλοπρε­πής. Στὰ παλιὰ τὰ χρόνια ἐγνώρισα στὸ μικρὸ χωριό μου ἕνα τσαγκάρη ποὺ ἀπὸ τὸ σχολειὸ ἤξερε τὴν ὁμιλία αὐτὴν Εἰς Εὐτρόπιον ἀπ᾽ ἔξω. Τὴν δίδασκαν τότε στὰ σχολειά. Πᾶνε τώρα αὐτὰ τὰ ἀριστουργήματα, τὰ ἔσβησαν· ἡ περιφρόνησις πρὸς τοὺς πατέρας εἶνε γνώρισμα τῆς ἐποχῆς αὐτῆς.
• Ἄλλοι ἐχθροὶ τοῦ ἱεροῦ Χρυσοστόμου ποιοί ἦταν; Τώρα θὰ γίνω κακὸς στὸ μισὸ ἀκροατήριό μου. Μαντεύετε τί θὰ πῶ; Ἀλλὰ πρέπει νὰ τὸ πῶ. Ἐχθροὶ τοῦ ἱεροῦ Χρυσοστόμου ἦταν οἱ γυναῖκες. Ὄχι ὅλες· ὑπῆρχαν καὶ γυναῖκες ἐνάρετες, ὅπως ἡ Σάρρα, ἡ Ρεβέκκα, ἡ Σεπφώρα, ἡ Ἄννα, οἱ μυροφόρες καὶ ἡ Ὀλυμ­πιάδα, μὲ κορυφαία ἀπ᾽ ὅλες τὴν ὑπεραγία Θεοτόκο.
Ἀλλὰ δὲν μιλᾶμε γι᾽ αὐτές· ἐννοοῦμε τὶς κακὲς γυναῖκες. Αὐτὲς μίσησαν τὸν ἱερὸ Χρυσόστομο. Ἀναφέρει δὲ ἡ ἱστορία τρία ὀνόματα γυναικῶν· Μάρσα, Καστρικία, Εὐγραφία· ἦ­ταν χῆρες καὶ τρόπον τινὰ κυρίες τῶν τι­μῶν. Αὐτὲς ἀνεβοκατέβαιναν στὰ ἀνάκτο­ρα, ῥαδιουργοῦσαν, συκοφαν­τοῦσαν, προέβαλλαν ἐμ­πόδια στὸν ἱερὸ πατέρα. Ἦταν γριές, ἀλλὰ μὲ καλλυντικὰ καὶ μπογιὲς φαίνονταν νέες, φοροῦσαν μεταξωτὰ καὶ κάθε μέρα ἄλλαζαν, δημιουργοῦσαν σκάνδαλα. Τὶς ἤλεγξε ἀπὸ τοῦ ἄμβωνος· Ντροπή, γριὲς ἐσεῖς, νὰ φαίνεστε νέες! Ἔ, δὲν ὑπάρχει μεγαλύτερο πλῆ­γμα στὴ γυναῖκα ἀπὸ τὸ νὰ τὴν πῇς ἄσχημη καὶ γριά. Κυριολεκτικῶς λύσσαξαν. Καὶ κοντὰ σ᾽ αὐτές, ἀρχηγός τους, ἡ βασίλισσα Εὐδοξία.
Τί ἦταν ἡ Εὐδοξία; Ἡ Εὐδοξία ἦταν κόρη φτωχοῦ ἀνθρώπου μὲ ἔξοχο κάλλος· ἀλλὰ τὸ κάλλος, ὅταν δὲν συνοδεύεται ἀπὸ ἀρετή, εἶ­νε ἐπικίνδυνο. Λέει ἡ Γραφή, ἡ Παλαιὰ Διαθήκη· «ὥσπερ ἐνώτιον ἐν ῥινὶ ὑός, οὕτως γυναικὶ κακόφρονι κάλλος»· ὅτι μιὰ γυναίκα ποὺ μὲ τὸ κάλλος της δημιουργεῖ σεισμὸ στὸ πέρασμά της, ὅταν δὲν ἔχῃ ἀρετή, μοιάζει μὲ γουρούνα ποὺ τῆς κρέμασαν στὴ μύτη σκουλαρίκι (Παρ. 11,22). Ἔτσι ἦταν ἡ Εὐδοξία. Ἔγινε βασίλισσα, ἀλλὰ μίσησε τὸν Χρυσόστομο θανασίμως γιὰ δύο λόγους. Πρῶτον, διότι αὐτὴ σὰν ἄλλη Ἰεζάβελ κατώρθωσε νὰ πάρῃ τὸ κτῆ­μα μιᾶς φτωχῆς χήρας· ἐκείνη κατέφυγε στὸν Χρυσόστομο καὶ αὐτὸς ἀνέλαβε τὴν ὑ­περάσπισί της ζητώντας ἀπὸ τὴ βασίλισσα νὰ ἐπιστρέψῃ τὸ ξένο κτῆμα. Ἕνας λόγος αὐ­τός. Καὶ δεύτερον, διότι κόλακες πρότειναν στὴ βασίλισσα καὶ ἔγινε ἕνα ἀσημένιο ἄγαλμά της, τὸ ἔστησαν ἔξω ἀπὸ τὴν Ἁγια-Σοφιὰ καί, ἐν ἡμέρᾳ Κυριακῇ καὶ ὥρᾳ θείας λειτουργίας, ἔγιναν ἐγκαίνια, τὰ ἀποκαλυπτήριά του, μὲ μουσικὲς καὶ χορούς. Ὁ Χρυσόστομος ἀ­νέβηκε στὸν ἄμβωνα καὶ ἐξεφώνησε λόγο· «Πάλιν Ἡρῳδιὰς μαίνεται, πάλι ζητεῖ τὴν κεφαλὴν Ἰωάννου…». Ἡ Εὐδοξία ἐξεμάνη ἀπὸ τὸν ἔλεγχο.
• Ἀλλά, ἀδελφοί μου, οὔτε οἱ γυναῖκες, οὔ­τε οἱ ἄρχοντες, οὔτε οἱ πλούσιοι θὰ μποροῦ­σαν νὰ κλονίσουν τὸν Χρυσόστομο, ἐὰν δὲν προσετίθετο κ᾽ ἕνας τέταρτος ἐχθρός, ὁ χει­ρό­τερος. Ποιός; Οἱ ἐπίσκοποι, οἱ ῥασοφόροι! Αὐ­τοὶ τὸν φάγανε τὸν Χρυσόστομο. Δὲν λέμε ὅ­λοι, ἀλλοίμονο. Διότι καὶ τότε ὑπῆρχαν καλοὶ ἐπίσκοποι, σαράντα τὸν ἀ­ριθμό, οἱ ὁποῖοι στάθηκαν παλληκαρίσια κον­τά του καὶ τὸν συνώδευσαν μέχρι καὶ τὴν ἐξορία. Ἀλλὰ πλὴν αὐτῶν ὑπῆρχαν καὶ ἐπίσκοποι φθονεροί, πλεονέκτες καὶ ἅρπαγες, οἱ ὁποῖοι ῥαδιούργησαν στὸ δικαστήριο, νὰ δικάσουν τὸν παρθένο, τὸν ἀ­φιλάργυρο, τὸν διαπρύσιο κήρυκα, ἐκεῖνον γιὰ τὸν ὁποῖον ὁ κόσμος ἔλεγε· Προτιμότερο νὰ σβήσῃ ὁ ἥλιος παρὰ νὰ σιγήσῃ ἡ γλῶσσα τοῦ Χρυσοστόμου. Τὸν καταδίκασαν. Μιὰ φορὰ τὸν ἐξώρισαν. Πῆγαν στρατιῶτες καὶ τὸν πῆραν, ἀλλὰ τὸ ἴδιο βράδυ –«Μέγας εἶ, Κύριε, καὶ θαυμαστὰ τὰ ἔργα σου»– ἔγινε σεισμός. Τρόμος – φόβος, καὶ τὸν ἐπανέφεραν. Σύντομα ὅμως δόθηκαν νέες ἀφορ­μές, ἔγινε δεύ­τερο δικαστήριο κι αὐτὴ τὴ φορὰ ἀμείλικτοι κατώρθωσαν νὰ τὸν καταδικάσουν σὲ κα­θαίρεσι. Στρατεύματα τὸν φύλαγαν δυὸ μῆ­νες μέσα στὴ μητρόπολί του· μετὰ τὸν συν­έλαβαν νύχτα καὶ ἔφυγε μακριά, στὴν ἄκρη τῆς αὐτοκρατορίας, πέρα ἀπὸ τὴν Ἄγ­κυρα καὶ τὴν Ἀρμενία, ἐκεῖ ποὺ κατοικοῦσαν οἱ ἄγριοι Ἴσαυροι, στὴν Κουκουσό.
Δὲν ἦταν τότε οἱ δρόμοι ὅπως σήμερα. Ἦ­ταν κουραστικοί. Τὸν συνώδευσε ἀπόσπασμα ἀγρίων στρατιωτῶν. Ἐπὶ τέσσερις μῆνες βάδι­ζαν μὲ τὰ πόδια. Ἡ πιὸ πικρὴ μέρα ποιά ἦ­ταν; Ἔφτασε στὴν Καισάρεια μιὰ νύχτα βροχερή, γεροντάκι, βρεγμένος, κουρασμένος. Ζήτησε κονάκι. Μὰ ἐκεῖ δὲν ἦταν πλέον ὁ Βασίλειος· ἦταν ἕνας ἄλλος, ὁ Φαρέτριος. Δὲν πῆγε νὰ τὸν χαι­ρετήσῃ· σήκωσε τοὺς καλογέρους, πῆγαν τὴ νύχτα καὶ τοῦ ἔδωσαν τελεσίγραφο· –Ἐντὸς μιᾶς ὥρας θὰ ἐγκαταλεί­ψῃς τὴν Καισάρεια. –Δῶστε μου προθεσμία νὰ πλυθῶ, νὰ ξεκουραστῶ. –Τίποτα, ἤ φεύγεις ἀμέσως ἢ σκοτώνεσαι. Καὶ μέσ᾽ στὴ νύχτα ἔ­φυγε διωκόμενος ὄχι ἀπὸ ἄλλους ἀλλὰ ἀπὸ ἀρχιερεῖς τύπου Φαρετρίου. Τότε εἶπε ἐκεῖνο τὸ «Τίποτα ἄλλο δὲν φοβήθηκα ὅσο τοὺς ἐπισκόπους πλὴν ὀλίγων».
Νὰ ποῦμε τώρα γιὰ τὶς τελευταῖες ἡμέρες τῆς ζωῆς του; Βαδίζοντας ἔφτασε στὴν Κουκουσό. Ἀπὸ ἐκεῖ νέα διαταγή, νὰ φύγῃ πιὸ μακριά, στὰ Κόμανα, ἐκεῖ ποὺ τέλειωνε ἡ Βυζαν­τινὴ Αὐτοκρατορία. Σηκώθηκε νὰ βαδίσῃ. Ἀ­δύνατον πλέον. Ἦταν μήνας Αὔγουστος, ὁ ἥλιος ἔκαιγε τὶς πέτρες. Ἀσθενής, μὲ πυρετό, κουρασμένος, ζητοῦσε ἀνάπαυσι. Τίποτα. Τὸν βίαζαν νὰ βαδίσῃ, ἔπεσε χάμω. Τὸν σήκω­σαν, τὸν μετέφεραν στὸ ναὸ τοῦ Ἁγίου Βα­σιλίσκου. Καὶ ἐκεῖ ἡ μεγάλη αὐτὴ καρδιὰ παρέδωσε τὸ πνεῦμα. Εἶχε δεῖ ὄνειρο· τὴ νύχτα ὁ μάρτυς Βασιλίσκος τοῦ εἶπε· «Ἀδελφὲ Ἰωάννη, ἔχε θάρρος, αὔριο θὰ εἴμαστε μαζί». Σηκώ­θηκε ὄρθιος, μοίρασε ὅ,τι τοῦ εἶχε ἀπομείνει, κοινώνησε, ἔκανε τρεῖς φορὲς τὸ σταυ­ρό του καὶ παρέδωσε τὸ πνεῦ­μα στὸν οὐράνιο Πατέρα μὲ τὶς λέξεις «Δόξα τῷ Θεῷ πάντων ἕνεκεν».

* * *

Αὐτὸς ἦταν ὁ ἅγιος Χρυσόστομος, τοῦ ὁποίου τὴν ἱερὰ μνήμη ἑορτάζουμε σήμερα. Τέσσερις φορὲς τὸ ἔτος τὸν τιμᾷ ἡ Ἐκκλησία μας. Ἔμειναν ἐκεῖ τὰ λείψανά του τριάντα χρόνια. Μὰ στὴν Πόλι δὲν τὸν λησμόνησαν· τὸν ἀναζητοῦ­σαν. Πέθανε ἡ Εὐδοξία πάνω στὸν τοκετό, πέθανε κι ὁ Ἀρκάδιος, πέθαναν οἱ πλούσιοι καὶ οἱ κυρίες τῶν τιμῶν. Καὶ τότε πῆγε πρεσβεία στὰ Κόμανα, πῆρε τὰ λείψανα καὶ τὰ μετέφεραν. Στὸ δρόμο, ἀπ᾽ ὅπου περνοῦσαν, ἔβγαιναν ἔξω, γονάτιζαν καὶ προσ­κυνοῦσαν. Στὴν Πόλι ποτέ μὰ ποτέ αὐτοκράτορες δὲν εἶχαν ὑποδοχὴ σὰν αὐτή. Καὶ τὸ σπουδαῖο εἶνε, ὅτι στὸν τάφο τῆς Εὐδοξίας, ποὺ σειόταν διαρκῶς, μόλις ἀκούμ­πησαν ἐπάνω τὰ λείψανα, ὁ σεισμὸς σταμάτησε.
Νὰ συνεχίσω; Ἔχω μιὰ ἰδιαίτερη ἀδυναμία στὸν ἱερὸ Χρυσόστομο. Τὸν θαυμάζω. Εἶνε ὁ μεγαλύτερος τῶν ἁγίων πατέρων τῆς Ἐκκλησίας, ὁ βασιλεὺς τῶν ῥητόρων, ὁ ἀτρόμητος καὶ ἀκατάβλητος καὶ ἀσυμβίβαστος ἱεράρχης τῆς Ὀρθοδοξίας. Σκοπίμως ἄφησα ν᾽ ἀναφέρω στὸ τέλος τὸ ὄνομα Ἀν­θοῦσα· ἦταν ἡ μητέρα του. Ἐὰν δὲν ὑπῆρχε αὐτὴ ἡ ὑπέροχη γυναίκα, δὲν θὰ ὑπῆρχε Χρυσόστομος. Εἴκοσι ἐτῶν ἔμεινε χήρα. Εἶχε προτάσεις πολλὲς γιὰ γάμο· καμμιά δὲν δέχτηκε. Ἀφωσιώθηκε στὸ παιδί της, διέθεσε ὅ,τι εἶχε καὶ τὸ σπούδασε. Ἐὰν δὲν ὑπῆρχε Ἀνθοῦσα, δὲν θὰ εἴχαμε Χρυσόστομο. Αἰωνία ἡ μνήμη τῆς Ἀνθούσης, τῆς μητρὸς τοῦ ἁγίου Χρυσοστόμου.
• Τρεῖς φωνὲς ἀκούγονται τώρα ἀπὸ τὸν τάφο τοῦ Χρυσοστόμου. Ἡ μία φωνὴ ἀπευθύνεται στὶς γυναῖκες· Γυναῖκες, μητέρες, ἀναθρέψτε τὰ τέκνα σας ἐν παιδείᾳ καὶ νουθεσίᾳ Κυρίου καὶ δῶστε μας πάλι Χρυσοστόμους καὶ Βασιλείους καὶ Γρηγορίους. Δὲν μποροῦν νὰ ὑπάρχουν σήμερα τέτοιοι ἄνδρες, διότι δὲν ὑπάρχει χριστιανικὴ οἰκογένεια. Μόνο παιδιὰ ποὺ εἶχαν τὸ προνόμιο νὰ δοῦν τὴ μητέρα τους νὰ γονατίζῃ, νὰ προσεύχεται καὶ μαζὶ μὲ τὸ γάλα νὰ τὰ ποτίζῃ μὲ τὸ γάλα τῆς Ὀρθοδοξίας, αὐτὰ μποροῦν νὰ γίνουν μιὰ μέρα ἅγιοι τῆς Ἐκκλησίας.
• Ἡ δευτέρα φωνὴ εἶνε πρὸς τοὺς πλουσίους. Ἂς τὴν ἀκούσουν· Διαλῦστε τὰ χρυσᾶ φύλλα τῆς στέγης καὶ τὰ χρυσᾶ οὐροδοχεῖα, πετάξατε τὰ μεταξωτά, που­λῆστε τὶς περιουσίες, καὶ δῶστε, δῶστε ὅ,τι ἔχετε, κι ἀπὸ πλού­σιοι γίνετε φτωχοί. Αὐτὸς εἶνε ὁ Χριστι­ανισμός, ἀ­νώτερος ἀπὸ τὸν κομμουνισμό.
[Καὶ στὸ σημεῖο αὐτὸ ἐπιτρέψτε μου ν᾽ ἀναφέρω ἕνα ἀνέκδοτο μὲ τὸν καπετὰν Μάρκο. Ἤμουν στὴν Κοζάνη τὶς ἡμέρες τῆς μεγάλης φτώχειας. Φώναξα· Δῶστε μας γιὰ τοὺς φτωχούς μας! Τί μᾶς ἔδωσαν; ἐλάχιστα. Ποῦ τά ᾽κρυ­βαν· εἶχαν ἀνοίξει ὑπόνομο στὴν πλατεῖα τῆς πόλεως βάθους δέκα μέτρων κ᾽ ἐκεῖ εἶ­χαν κρύψει ἀγγεῖα γεμᾶτα χρυσάφι. Ὅταν κατέβηκε ἀπὸ τὸ βουνὸ ὁ καπετὰν Μάρκος, τό ᾽ξερε αὐτό. Καὶ πῆγαν στὴν πλατεῖα, ἔσκαψαν καὶ βρῆκαν ὅλα αὐτὰ τὰ πολύτιμα πράγματα, κρυμμένα τὶς ἡμέρες ἐκεῖνες ποὺ ὁ φτωχὸς λαὸς πέθαινε στοὺς δρόμους. Καὶ κάτι ἄλλο. Ἔκανα ἐγὼ ἔρανο, μάζεψα ἐλάχιστα ποσά. Καὶ μόνο αὐτό; Κινδύνευσα τὴ ζωή μου, διότι μοῦ ἔρριξαν τὴν κατηγορία ὅτι εἶμαι κομμουνιστής. Ὄχι, κομμουνιστὴς δὲν εἶμαι, Χριστια­νὸς εἶμαι καὶ ὁ Χριστιανὸς εἶνε παραπάνω ἀ­πὸ κάθε ἄλλο. Ἔρχον­ται λοιπὸν μετὰ οἱ κομμουνισταί. Εἶχαν κατάλογο μεγάλο τῶν τριακο­σίων πλουσίων τῆς πόλεως καὶ τοὺς κάλεσαν. Αὐτοὶ οὔτε Γραφή, οὔτε εἰκόνες, οὔτε παραδείγματα. Τὰ ὀνόματά σας, κύριοι! Ὁ ἕ­νας θὰ δώσῃ τριακόσες λίρες, ὁ ἄλλος διακόσες λίρες, ὁ ἄλλος ἑκατό, ὁ ἄλλος πενήντα… Σύνολο περίπου 15 – 20 χιλιάδων λιρῶν παρακαλῶ. –Μμ, πῆγαν νὰ ποῦν. –Μπᾶ· ἐδῶ δὲν ἔχουμε ἀντιρρήσεις· δὲν εἶνε ἐδῶ κήρυγμα τοῦ Καντιώτη. ᾽Εμεῖς ἐξουσιάζουμε. Ὅποιος μέχρι τὸ βράδυ δὲν τὰ φέρει, θὰ τὸν κοντύνουμε μιὰ πιθαμή. Αὐτοὶ λοιπόν, ποὺ στὸν κήρυκα τοῦ Εὐαγγελίου, ποὺ πεινοῦσε καὶ κάτισχνος σὰν σκελετὸς περπατοῦσε στοὺς δρόμους τῆς Κοζάνης, δὲν ἔδωσαν τίποτα, τὴν ἄλλη μέρα γιὰ τὸ τομάρι τους τὰ δώσανε ὅλα. Καὶ μὲ κάλεσαν ἐκεῖ στὸ στρατηγεῖο τους καὶ μὲ εἰρωνεύτηκαν ἐμένα· –Πάτερ μου, τί μάζεψες ἐσὺ μὲ τὰ κηρύγματα; –Ἐγὼ μάζεψα καμμιὰ εἰκοσιπενταριὰ λίρες. –Κοίταξε ἐδῶ, μοῦ λένε δείχνοντας στῆλες – στῆλες τὶς λίρες. –Θαυμάζω, λέω, θαυμάζω! εἶστε ἄξιοι ἐ­παίνου. Πώ πω, σὲ μιὰ νύχτα τοὺς κάνατε φτω­χούς. Ἀλλὰ ἔχουμε μία διαφορά! –Ποιά διαφορά; λέει ὁ καπετὰν Μάρκος. –Μεγάλη διαφορά· ἐγὼ μὲν τὰ μάζεψα ἑκουσίως, ἐσεῖς τὰ πήρατε ἀκουσίως· αὐτὴ εἶνε ἡ μεγάλη διαφορά μας.]
Δὲν βοηθᾶτε λοιπὸν ἑκουσίως, ἄσπλαχνοι πλούσιοι; δὲν δίνετε; ἐκμεταλλεύεστε, χοροπηδᾶτε σὰν καννίβαλοι καὶ σπαταλᾶτε; Ἔ προ­φητεύω· Σὲ μιὰ νύ­χτα θὰ γίνετε ὅλοι ἀ­κουσίως φτωχοί, χειρότερα ἀπ᾽ ὅ,τι ἐκεῖνοι τότε στὴν Κοζάνη.
• Καὶ ἡ τρίτη φωνὴ εἶνε πρὸς τὴν ἀφεντιά μας, πρὸς τοὺς ἐπισκόπους. Ἰσχυρὴ φωνή, ποὺ ἔρχεται ἀπὸ τὰ βάθη τῶν αἰώνων, ἀπὸ τὰ Κόμανα καὶ τὴν Κουκουσό. Ἀπὸ τὸν τάφο του τὸν ἱερὸ μᾶς φωνάζει ὁ Χρυσόστομος· Μιμη­θῆ­τε με, ὅπως ἐγὼ μιμήθηκα τὸν Χριστό. Ὅ­πως κήρυξα ἐγώ, κηρύξτε κ᾽ ἐσεῖς· ὅπως ἔ­ζησα ἐγώ, ζῆστε κ᾽ ἐσεῖς· ὅπως ἀντιστάθηκα ἐ­γώ, ἀντισταθῆτε κ᾽ ἐσεῖς.
Καὶ πρέπει ν᾽ ἀντισταθοῦμε, ἀδελφοί μου, μιμούμενοι τὰ παραδείγμα­τα τῶν πατέρων τῆς Ἐκκλησίας μας. Ἀντιστάθηκε ἐκεῖνος ἐναντίον Μάρσας, Καστρικίας καὶ Εὐγραφίας; Σήμερα ἡ κατάστασι εἶνε χειρότερη. Θὰ νικήσουν οἱ ἀντικείμενοι; νά τὸ μεγάλο ἐρώτημα. Δὲν θὰ νικήσουν. Μέχρι στιγμῆς νι­κοῦν. Γιατί νικοῦν; Διότι δὲν ἀγωνιζόμαστε. Ὑπέδειξα στὸν ἀρχιεπίσκοπο καὶ στὴν ἱερὰ Σύνοδο. Τί νὰ κάνετε; Τὴν ὥρα ποὺ στὴ Βουλὴ ἕνας ὑπουργὸς ὑπέγραφε μὲ 30 – 40 βουλευτές τὰ μεσάνυχτα, τὴν ὥρα τοῦ διαβόλου, τὸν ἀντιευαγγελικὸ νόνο, τὴν ὥρα ἐκείνη ἔπρεπε νὰ χτυπήσουν νεκρικὰ ὅλες οἱ καμπάνες τῶν Ἀθηνῶν. Νὰ βγοῦν οἱ παπᾶδες μὲ τὸ σταυρὸ καὶ τὰ ἑξαπτέρυγα, καὶ νὰ μαζευτῇ ὁ λαός. Δὲν ἔγινε, αὐτὸ δὲν ἔγινε. Ὑποχώρησις ἐδῶ, ὑποχώρησις ἐκεῖ, καὶ τὸ ἀποτέλεσμα, τώρα νὰ μὲ ἀπειλοῦν μὲ εἰσαγγελέα. Μὲ τὴ βοήθεια τοῦ Θεοῦ δὲν φοβούμεθα εἰσαγγελεῖς. Πενήντα χρόνια ἔχω ποὺ δουλεύω μὲ τὸ ῥάσο στὴν πατρίδα μου. Ἀλλ᾽ αὐτὴ τὴ φορὰ αἰ­σθάνομαι χαρά. Θὰ εἶνε ἡ μεγαλύτερη ἡμέρα μου, ὅταν θὰ μὲ ὁδηγήσουν στὶς φυλακές, διότι θὰ εἶνε γιὰ ἕνα ἱερὸ καὶ μεγάλο σκοπό.
Σᾶς καλῶ σὲ ἐπιφυλακή. Ὅπλα μας εἶνε ὁ σταυρός, ἡ ἀλήθεια, ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ, οἱ ἁ­γνὲς προθέσεις μας. Θ᾽ ἀγωνιστοῦμε καὶ θὰ νικήσουμε.…

(†) ἐπίσκοπος Αὐγουστῖνος

Ἀπομαγνητοφωνημένη μεγάλη ἑσπερινὴ ὁμιλία, ἡ ὁποία ἔγινε στὴν αἴθουσα τῆς ὁδ. Ζωοδόχου Πηγῆς 44 Ἀθῆναι τὴν 27-1-1980. Καταγραφὴ καὶ δραστικὴ σύντμησις 8-10-20026.