Γράφει ο Κωνσταντίνος Ι. Βαθιώτης
Ι. ΑΠΑΓΟΡΕΥΣΗ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΠΕΙΣΟΔΙΩΝ
Πριν από λίγες ημέρες η γαλλική κυβέρνηση επέβαλε τοπικές απαγορεύσεις κυκλοφορίας των πολιτών κατά τις βραδινές ώρες και μέχρι τα ξημερώματα, προκειμένου να αναχαιτίσει τα «νέα κύματα» βίαιων επεισοδίων, εμπρησμών και λεηλασιών που σημειώθηκαν μετά τις εκτεταμένες ταραχές του Σαββατοκύριακου, 17-18 Οκτωβρίου 2026.
ΙΙ. ΑΠΑΓΟΡΕΥΣΗ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΥΓΕΙΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ
Η είδηση αυτή ξύπνησε μνήμες από την ζοφερή εποχή της «υγειονομικής κρίσης» των ετών 2020-2021, όταν οι εθνικές κυβερνήσεις επέβαλαν βραδινή απαγόρευση κυκλοφορίας, την οποία, μιλώντας συντονισμένα την οργουελική νεογλώσσα, βάπτισαν αγγλιστί lockdown, προκειμένου (υποτίθεται) να αναχαιτίσουν τα «νέα κύματα» του κορωνοϊού.
Aξίζει να επισημανθεί ότι, μέχρι τον Μάρτιο του 2020, ο όρος lockdown σήμαινε το ερμητικό σφράγισμα κτηρίων ή τον αποκλεισμό περιοχών. Ειδικότερα, επρόκειτο για γνωστή πρακτική στις ΗΠΑ, εντασσόμενη σε πρόγραμμα σχολικής άσκησης για την αντιμετώπιση κρουσμάτων φονικής βίας, σχετιζόμενα με δράστη που πυροβολεί μαθητές ή/και δασκάλους ευρισκόμενος σε κατάσταση αμόκ (School-Shootings)1.
Α. «Η ΠΑΝΟΥΚΛΑ ΣΤΟ ΛΟΝΔΙΝΟ»
Σύμφωνα με την αναφορά του Ντάνιελ Ντεφόου στο κλασικό έργο του «Η πανούκλα στο Λονδίνο»:2
το σφράγισμα των σπιτιών εφαρμόσθηκε «για πρώτη φορά στη διάρκεια της επιδημίας πανούκλας που είχε ενσκήψει το 1603 με την άνοδο του Βασιλιά Ιακώβου του Πρώτου στον θρόνο. Το δικαίωμα να περιορίζονται οι άνθρωποι μέσα στα σπίτια τους (με τοποθέτηση φύλακα στην εξώπορτα νύχτα-μέρα) είχε εγκριθεί με Πράξη του Κοινοβουλίου, που είχε τον τίτλο “Πράξη για τη φιλάνθρωπο ανακούφιση και τακτοποίηση των προσώπων που μολύνθηκαν από πανούκλα”».
Ο Ντεφόου χαρακτηρίζει το μέτρο «πολύ σκληρό», σημειώνει δε ότι «σ’ αυτά τα σπίτια-φυλακές χάθηκε πολύς κόσμος, που είναι λογικό να πιστέψουμε [ότι] δεν θα είχε αρρωστήσει, αν είχε ελευθερία κινήσεων, κι ας ήταν η πανούκλα μέσα στο σπίτι», διότι τα υγιή μέλη μιας οικογένειας θα είχαν απομακρυνθεί από τους αρρώστους3.
Β. «Η ΨΥΧΗ ΤΗΣ ΜΑΡΙΟΝΕΤΑΣ»
Προφητικό για την εποχή των lockdown επί κορωνοϊού απεδείχθη το σχόλιο του πολιτικού φιλοσόφου Τζον Γκρέι (John Gray) στο βιβλίο του «Η ψυχή της μαιρονέτας»:4
«Ο εγκλεισμός ολόκληρου του πληθυσμού σε ένα εικονικό Πανοπτικόν μοιάζει με την έσχατη προσβολή της ελευθερίας. Ο καθολικός περιορισμός δεν χρειάζεται ωστόσο να βιώνεται ως στέρηση. Εάν δεν γνωρίζουν τίποτε άλλο, οι περισσότεροι μάλλον θα τον δεχτούν ως φυσιολογικό. Εάν η τεχνολογία, μέσω της οποίας λειτουργεί η επιτήρηση, προσφέρει παράλληλα και συνεχή διασκέδαση, οι περισσότεροι ενδέχεται να εκλαμβάνουν κάθε άλλο τρόπο ζωής ως ανυπόφορο. Παράλληλα με το σύστημα επιτήρησης υπάρχει ένας κόσμος μιντιακών εικόνων, όπου συνυφαίνονται ο τρόμος και η διασκέδαση. Αυτό το εικονικό περιβάλλον, φαινομενικά ασφαλέστερο από τον εξωτερικό κόσμο, και πιο ερεθιστικό από την αδιαμεσολάβητη καθημερινή ζωή, μοιάζει μάλλον με το σκηνικό των ριάλιτι, παρά με φυλακή. Ένα χαρακτηριστικό των ριάλιτι είναι πως οι τρόφιμοι δεν έχουν τίποτε να κάνουν. Πέρα από το να ξεπερνούν ευφυώς σκηνοθετημένες προκλήσεις και να αλληλεπιδρούν συναισθηματικά, μένουν απολύτως άπραγοι. Δεν θα ήταν και τόσο παρατραβηγμένο το να βλέπαμε στην κατάστασή τους μια υπαινικτική εικόνα του μέλλοντος για την πλειονότητα του πληθυσμού. Εάν η εξέλιξη των ευφυών μηχανών κάνει τους περισσότερους ανθρώπους να έχουν ως μοναδικό οικονομικό ρόλο τον ρόλο του καταναλωτή, κάπως έτσι ενδέχεται να περνούν τον χρόνο τους».
Η πρόβλεψη του Γκρέι υλοποιήθηκε με αξιοθαύμαστη ακρίβεια πέντε χρόνια μετά την κυκλοφορία του βιβλίου του στην αγγλική γλώσσα, αφού επί εποχής κορωνοϊού, όλοι σχεδόν οι λαοί φυλακίστηκαν μέσα στα σπίτια τους καταναλώνοντας άφθονη μιντιακή τροφή. Δυστυχώς, ο συγγραφέας καταλήγει σε ένα αποκαρδιωτικό συμπέρασμα:5
«Θα ήταν παράτολμο να υποθέσουμε πως οι τρόφιμοι ποθούν να αποδράσουν από το οικουμενικό Πανοπτικόν. Ο χειρότερο φόβος τους είναι το ενδεχόμενο να εξαναγκαστούν να φύγουν από αυτό».
Αντιστοίχως, ένα βρέφος το οποίο τρέμει τους μπαμπούλες που του εμφανίζει συχνά-πυκνά η κακιά μητριά (αυτή φορά τη μάσκα της καλοκάγαθης μητέρας), θα αναζητήσει την προστασία του ρωμαλέου πατέρα και θα προτιμήσει να μείνει ασφαλές μέσα στην κούνια του.
Γ. «ΜΑΝΙΦΕΣΤΟ ΣΥΝΩΜΟΣΙΑΣ»
Περαιτέρω, όπως επισημαίνει ο ανώνυμος συγγραφέας του «Μανιφέστου Συνωμοσίας»:6
«τον Μάρτιο του 2020 δεν μας επιβλήθηκε καραντίνα· μας επιβλήθηκε εγκλεισμός», διευκρινίζει δε ότι «στη Γαλλία ο εγκλεισμός είναι το επίσημο δόγμα διαχείρισης των μεγάλων πυρηνικών ατυχημάτων»· μαζί «με τις βιομηχανίες χημικών και υδρογονανθράκων, βιολογίας, κατασκευών και αυτοκίνησης, η πυρηνική ενέργεια έχει σε μεγάλο βαθμό συμβάλει στο να ορίσει και να εγκαθιδρύσει ένα πειθαρχικό καθεστώς, όπου εφαρμόζονται εξελιγμένες πρακτικές εγκλεισμού και ελέγχου – μια κοινωνία εγκλεισμού».
Όσοι αναγνώστες δεν γνωρίζουν νομικά, αξίζει να πληροφορηθούν ότι, ενώ πριν από τον κορωνοϊό οι συνταγματολόγοι δίδασκαν ότι δεν επιτρέπεται να υποχρεώνεται ο πολίτης να γνωστοποιεί στις αρχές τον τόπο και τον λόγο της μετακίνησής του, διότι έτσι καταλύεται ο πυρήνας της ελευθερίας κινήσεως (για τον ίδιο λόγο δεν επιτρέπεται να απαγορεύεται η βραδινή κυκλοφορία), μετά την κήρυξη της πανδημίας οι πολίτες υποχρεώθηκαν να στέλνουν μηνύματα SMS ή να συντάσσουν αυτοβεβαιώσεις μετακίνησης, συνυπογράφοντας την κατάλυση του Συντάγματος7.
Ας θυμηθούμε τι έγραφε ο πατριάρχης του ελληνικού Συνταγματικού Δικαίου Αριστόβουλος Μάνεσης στο εγχειρίδιό του «Συνταγματικά Δικαιώματα, α΄ ατομικές ελευθερίες»:8
«Η εν γένει διακίνηση και κυκλοφορία στο εσωτερικό της χώρας μπορεί να ρυθμισθεί ή και περιορισθεί με νόμο ή βάσει νόμου. Βασικά όμως είναι ελεύθερη: δεν υπόκειται σε απαγορεύσεις ούτε εξαρτάται από σχετική άδεια ούτε απαιτείται, έστω, υποβολή σχετικής δήλωσης (γνωστοποίησης) προς τις αρχές εκ μέρους των πολιτών. […] Υπάρχουν όμως κράτη όπου απαιτείται άδεια κυκλοφορίας στο εσωτερικό της χώρας, ακόμη και για τους υπηκόους τους. Στην Ελλάδα παρόμοιες απαγορεύσεις, καθώς και κυκλοφορίας κατά τη νύχτα, ίσχυσαν σε συνταγματικά ανώμαλες περιόδους. Πάντως τέτοιοι έντονοι και εκτεταμένοι περιορισμοί αναιρούν την ουσία του συγκεκριμένου ατομικού δικαιώματος και αντιβαίνουν προς το άρθρο 5 παρ. 3 του Συντάγματος»9.
Αντιστοίχως, ο Πρόδρομος Δαγτόγλου στο ογκώδες έργο του «Ατομικά Δικαιώματα» ήταν κατηγορηματικός:10
«Από την ίδια την έννοια της ελευθερίας προκύπτει ότι η άσκησή της δεν εξαρτάται από κρατική άδεια. Το ίδιο ισχύει και για την κίνηση ή εγκατάσταση προσώπου εντός της χώρας. Αντισυνταγματική θα ήταν και η επιβολή υποχρεώσεως δηλώσεως (αναγγελίας, γνωστοποιήσεως) κάθε κινήσεως, γιατί θα κατέληγε στην πράξη σε τέτοια συρρίκνωση και εξασθένιση του δικαιώματος, ώστε θα έθιγε τον ίδιο τον πυρήνα μιας ελευθερίας που το ίδιο το Σύνταγμα διακηρύσσει ως απαραβίαστη».
Επί εποχής λοκντάουν, όμως, η ελεύθερη κίνηση-κυκλοφορία δεν ήταν ο κανόνας από τον οποίο προβλέπονταν κάποιες εξαιρέσεις-περιορισμοί, αλλ’ αντιστρόφως: ο κανόνας ήταν η απαγόρευση της κίνησης-κυκλοφορίας, η οποία εκάμπτετο μόνο εφόσον πληρούνταν συγκεκριμένες προϋποθέσεις.
Κοντολογίς, οι Έλληνες μετατράπηκαν σε κατ’ εξαίρεσιν ελεύθερους πολίτες, τελούντες καθημερινά υπό κατ’ οίκον περιορισμό, σαν να πρόκειται για επικίνδυνους εγκληματίες.
