Περί τών καρπών τής καρδιακής προσευχής.

«Πνευματική φαρέτρα τοῦ Ὀρθοδόξου Χριστιανοῦ»

Ὑπό Ρουμάνου Γέροντος Κλεόπα Ἠλίε.

«Ὅλες οί αρετές βοηθούν τόν νοῦ νά άποκτήση τήν θεία άγάπη, άλλά περισσότερο άπό όλα ἡ καθαρά προσευχή. Διότι μέ αυτήν πετώντας στόν Θεό, έξερχόμεθα άπό όλα τά αισθητά τοῦ κόσμου πράγματα» (Άπό τά κεφάλαια περί Αγάπης τοῦ άγιου Μαξίμου τοῦ Όμολογητοϋ).

Αδελφοί καί Πατέρες,

Κάποιος άπό τούς Αγίους Πατέρας μᾶς συμβουλεύει τά εξής: «Σιώπησε εσύ καί θά μιλήσουν τά έργα σου». Έ­γώ όμως ὁ τεμπέλης καί άμαρτωλός τολμώ άπό τήν άναισθησία μου καί κάνω τό τελείως άντίθετο καί άρχίζω νά μιλώ πρός έσάς τούς άγιους άδελφούς μου καί πατέρας γιά έκεινα τά ὁποία ποτέ δέν είδικεύθηκα μέ τά έργα καί τήν ζωή μου. Άλλά πάλι μοῦ φαίνεται ότι δέν είναι καλό νά σιωπώ καί νά μή φανερώνω τίς διδασκαλίες τῶν Α­γίων Πατέρων περί τῆς σωτηρίας τῆς ψυχής, έπειδή είμαι φίλαυτος καί άνεργος σ' αύτά τά πνευματικά έργα. Διότι, κατά τόν λόγο τοῦ Εύαγγελίου, αὐτά τά ώφέλιμα γιά τήν ψυχή έργα, πολλοί φιλόπονοι καί βιαστές, έπιδιώκουν νά τά άποκτήσουν μέ κάθε τρόπο, γιά νά άρπάξουν τήν Βα­σιλεία τῶν Ούρανῶν (Ματθ. 11,12). Καί βέβαια όχι μέ λό­για κενά σάν τά δικά μου, άλλά μέ ιδρώτες καί ήμερονυκτίους κόπους άγωνίζονται αύτοί οί πιστοί γιά τήν εφαρ­μογή τῶν ἐντολῶν τοῦ Θεοῦ. Λοιπόν, ἀφοῦ κλείσω τά μάτια μου καί παραβλέψω τίς άδυναμίες καί τήν οκνηρία μου γιά τίς άρετές, ἄς άρχίσω λέγοντας τά παρακάτω:

 Κατά τίς διδασκαλίες τῶν Αγίων Πατέρων καί τῶν μεγάλων ἐργατῶν τῆς προσευχῆς, πρῶτος καρπός αὐτῆς είναι ἡ προσοχή καί μετά ἡ σεμνότης. Αύτοί οι δύο καρ­ποί, άν καί φαίνονται πολύ μικροί, όμως εκδηλώνονται πρίν άπό τούς άλλους στόν άγωνιστή τῆς Ἱεράς προσευ­χής. Αποκτούνται μέ τήν επίμονη έξάσκησι σέ όποιοδήποτε είδος προσευχής, άλλά ιδιαίτερα καί έμφανέστερα στήν έξάσκησι τῆς νοεράς μνήμης τοῦ Ἰησοῦ, τό όποιον έργο είναι άνώτερο άπό τήν άνάγνωσι τῶν ψαλμῶν, τήν ψαλμωδία καί τίς άλλες προφορικές προσευχές.

Ο τρίτος καρπός αὐτῆς τῆς νοεράς προσευχῆς, πού γεννάται κατά σειράν μέ τήν βοήθεια τών άλλων δύο καρ­πών, είναι ἡ ταπείνωσις. Ὅλοι αύτοί οί καρποί, καθώς καί ἡ άληθινή προσευχή είναι δώρα τοῦ Θεοῦ. Ό τέταρ­τος καρπός είναι ἡ συγκέντρωσις τῶν σκέψεών μας, ὁ πέμπτος είναι ἡ εύλάβεια, ὁ ἕκτος εἶναι ὁ φόβος τοῦ Θεοῦ, ὁ έβδομος ἡ μνήμη τοῦ θανάτου, ὃ ὄγδοος ἡ ειρήνη τῶν λογισμῶν, ὁ ἔνατος ἡ θερμότης τῆς καρδιᾶς, ὁ δέκα­τος ἡ συγκέντρωσις τῆς προσοχῆς στήν καρδιά, ὁ ένδέκατος καρπός είναι ἡ συνεχής παρακολούθησις στά σφάλματα καί τίς ἁμαρτίες μας, άπό τήν μνήμη τῶν ό­ποίων αύξάνεται μέσα μας ἡ ταπείνωσις καί μετατρέπε­ται σέ πένθος. Ὁ δωδέκατος καρπός είναι ἡ αἴσθησις τῆς παρουσίας τοῦ Θεοῦ, τοῦ θανάτου, τῆς μελλούσης κρί­σεως καί οἱ σκέψεις γιά τά βάσανα τῆς κολάσεως. Ὁ δέ­κατος τρίτος καρπός είναι ἡ ἀπομάκρυνσις καί τό μῖσος τοῦ νοῦ μας γιά κάθε τί ἀπολαυστικό έργο αὐτοῦ τοῦ κό­σμου καί ἡ παραμονή του στήν καρδιά μας. Διότι μέ αύτή τήν συνήθεια τῆς βυθίσεως καί παραμονής τοῦ νοῦ στήν καρδιά μας, αύτή ἡ ίδια ἡ καρδιά αποκρούει καί μισεί ό­λες τίς αισθητές Απολαύσεις καί τά έργα τών έμπαθών άνθρώπων. Αύτό τό γεγονός τό επιβεβαιώνει καί ὁ άγιος Διάδοχος, επίσκοπος Φωτικής, όταν λέγη: «Αύτός πού εισέρχεται πάντοτε στήν καρδιά του, περιφρονεί όλες τίς άπολαύσεις αὐτῆς τῆς ζωῆς. Διότι, ώς επισκιασμένος άπό τό Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ, δέν μπορεί πλέον νά άγαπά τίς σωματικές άπολαύσεις». (Άπό τά γνωστικά του κεφά­λαια). Επίσης άπαλλάσσεται άπό τήν πλάνη τῶν φαντα­σιών, άπό τήν εισβολή τών κακών λογισμών καί μισεί κά­θε τί τό φανταστικό καί ψεύτικο. Ἔτσι λοιπόν, ἀφοῦ κατέβη ὁ νοῦς μέ έσωτερική ήσυχία καί χωρίς κακές σκέ­ψεις στήν καρδιά, γιά νά ένωθή μέ τόν ένδιάθετο λόγο, άποβάλλει όλες τίς παραστάσεις καί άμαρτωλές μορφές καί φανταστικές εικόνες ἡ καρδιά, όπου είναι καί ἡ κα­τοικία τους, ὅπως τό φίδι βγάζει τό δέρμα του, όταν περάση μέσα άπό ένα στενό τόπο.

Ό άνθρωπος πού θά συνηθίση νά κρατά τόν νοῦ του στήν καρδιά, έπιθυμή πάντοτε νά κλείνη τήν πόρτα τοῦ κελλιοῦ του καί νά ήσυχάζη' νά κλείνη τήν πόρτα τοῦ στόματος του καί νά σιωπά καί τήν έσωτερική πόρτα τοῦ ένδιαθέτου λόγου τῆς καρδιᾶς, γιά νά έμποδίζη τούς δια­φόρους κακούς λογισμούς, μέ τούς όποιους ό άνθρωπος γίνεται άκάθαρτος ένώπιον τοῦ Θεοῦ, ό Όποιος έξετάζει νεφρούς καί καρδίαν (Άποκ. 2,23). Γι' αύτό μᾶς συμβου­λεύει ὁ άγιος Ιωάννης τής Κλίμακος τά εξής: «Κλείσε τήν θύρα τοῦ κελλιοῦ σου γιά τό σώμα, τήν θύρα τοῦ στό­ματος σου γιά νά μή συνομιλής μέ άλλους άνθρώπους καί τήν έσωτερική θύρα γιά τήν άπόκρουσι τῶν κακῶν πνευμάτων».

Ό δέκατος τέταρτος καρπός πού γεννάται άπό τήν έργασία τῆς προσευχής τοῦ Ἰησοῦ συνίσταται στό ότι, ό­ταν βυθίζεται ὁ νοῦς στήν καρδιά καί βλέπει μέ τά νοερά μάτια τήν φοβερή μορφή τής άμαρτίας πού έκδηλώνεται μέ άηδιαστικές παραστάσεις πού φέρνει μέσα του μέ τήν δύναμι τών αισθήσεων καί τοῦ κόσμου, όπως λέγη ό ά­γιος Γρηγόριος Θεσσαλονίκης, άρχίζει ή καρδιά καί άποκτά τήν ταπείνωσι, τό πένθος καί τά δάκρυα. Καί πώς νά μή ταπεινωθή μιά αμαρτωλή ψυχή, όταν βλέπη τήν άθλία καρδιά της νά κυριεύεται άπό ένα βαθύ σκοτάδι, πού προήλθε άπό τίς άμαρτίες της, τίς όποιες έκανε μέ τήν σκέψι, τόν λόγο καί τό έργο; Διότι, όπως λέγη ό άγιος Μάρκος ό Ασκητής: «Αύτός πού έχει λογισμούς κακίας πώς νά ίδή τίς άμαρτίες του; Διότι αύτός πού καλύπτεται άπό διαφόρους σκέψεις σκεπάζει τήν θύρα τής ψυχής. Καί αύτό τό σκοτάδι έχει τήν άρχή του στίς πονηρές έν­νοιες καί τά έργα». Πώς νά μή κλαύση καί νά μήν λυπηθή όταν βλέπη ό χριστιανός τό νοερό μέρος τής ψυχής γεμά­το άπό λογισμούς άλαζονείας, άπό ἀσεβεῖς έπιθυμίας, άπό σκέψεις βλασφημίας καί διαβολικές προτροπές; Πῶς νά μή θρηνήση μιά πονεμένη ψυχή, όταν βλέπη τό έπιθυμητικό μέρος τῆς ψυχῆς νά είναι αιχμαλωτισμένο άπό θεομισήτους λογισμούς καί ώς κυριευμένη άπό πονηρές σκέψεις καταφέρεται έπαναστατικά κατά τοῦ πλησίον; Μέ ένα λόγο, πώς νά μή ταπεινωθή καί νά χύση ματωμέ­να δάκρυα ἤ πώς νά μή κραυγάση πρός τόν Ἰησοῦ μέ ψυ­χική οδύνη, γιά νά σωθή καί νά θεραπευθή, όταν βλέπη τήν καρδιά του δεμένη μέ τόσα άναρίθμητα πάθη, τυφλή άπό τήν άναισθησία, σκληρή καί τραυματισμένη άπό τό­σες πληγές; Κατόπιν, όταν ό άνθρωπος ίδή ότι μέσα του δέν είναι πλέον εκκλησία τοῦ Θεοῦ καί τοῦ Πνεύματος Του, άλλά σπήλαιο ληστών καί άβυσσος τῆς άμαρτίας καί τών δαιμόνων, μπορεί μέ τήν ταπείνωσι, τό πένθος καί τά δάκρυα, νά τόν έλεήση ό Θεός, νά τόν έλευθερώση άπό τά πάθη καί νά τόν λύτρωση άπό τίς εφόδους τών πο­νηρών λογισμών.

Ό δέκατος πέμπτος καρπός πού γεννάται άπό τήν προσευχή τοῦ Ἰησοῦ, συνίσταται στό γεγονός ότι μέ τήν επιστροφή τοῦ νοῦ στήν καρδιά, τήν έπίμονη παραμονή του σ' αύτήν, τήν νήψι καί παρακολούθησι τών νοημά­των, ό εσωτερικός κόσμος τοῦ άνθρώπου γίνεται σάν έ­νας καθαρός καθρέπτης, κατά τόν άγιο Κάλλιστο Ξανθόπουλο, στόν όποιον ό νοῦς βλέπει πολύ καθαρά τίς πονη­ρές διαθέσεις τής καρδιάς του, τίς προσβολές καί τίς πα­γίδες τών ακαθάρτων πνευμάτων. Έν συντομίᾳ, λέγομεν ὅτι ο νοῦς άρχίζει νά βλέπη καθαρά ὅλα τά παραπτώματά του άκόμη καί τό πιό τελευταίο, γιά τό όποιο καλεί μέ με­γάλο πόνο τόν Ιησού σέ βοήθεια. Ζητά νά τόν συγχωρήση, νά μετανοήση, νά κλαύση, πέφτει κάτω καί ένώπιον τοῦ Κυρίου προσθέτει δάκρυα έπάνω στά δάκρυα, ταπεί­νωσι έπάνω στήν ταπείνωσι καί κάνει ό,τι μπορεί γιά νά διορθωθή καί νά μήν άμαρτήση πλέον. Γι' αύτό, ό άγιος Ιωάννης τῆς Κλίμακος είπε γιά τήν προσευχή, ότι αύτή θά σοῦ δείξη σέ ποιά κατάστασι εύρίσκεσαι, διότι αύτή εἶναι τό κάτοπτρο τοΰ θεολόγου μοναχού, τό όποιο δεί­χνει καθαρά τήν έσωτερική σου κατάστασι (Λόγος 28ος).

Ό δέκατος έκτος καρπός πού είναι καί καρπός τής έπιστροφής τοῦ νοῦ στήν καρδιά, είναι ἡ έξομοίωσις τῆς φύσεώς μας μέ τήν καθαρότητα τοῦ Θεοῦ πού γίνεται μέ τήν ύπερφυσική ενέργεια τοῦ Παναγίου Πνεύματος. Διό­τι, όπως οί θείοι Πατέρες εύρήκαν μερικούς τρόπους καί φυσικές μεθόδους γιά νά καθαρίσουν τήν άνθρώπινη φύσι άπό τά παρά φύσιν πάθη, τά όποια εισήλθαν σ' αύτήν, ό­πως είναι ή νηστεία, ή άγρυπνία, ή χαμευνία, ή κλίσις τών γονάτων, οί έδαφιαίες μετάνοιες, ή έγκράτεια καί άλλες άσκήσεις τού σώματος, κατά τόν ἴδιο τρόπο εύρήκαν καί αύτή τήν τέχνη τής έπιστροφής τοῦ νοῦ στήν καρδιά γιά νά καθαρίζωνται πληρέστερα καί γρηγορώτερα τόσο ό νοῦς όσο καί ή καρδιά. Αὐτά τά δύο μέρη τῆς ἀνθρωπίνης ὑπάρξεως εἶναι πολύ λεπτά καί εύάλωτα στό κακό καί συγχρόνως μέ τήν είσοδο σ' αύτά τής άμαρτίας, έπηρεά ζονται καί τά άλλα μέρη καί μέλη τοΰ σώματος" διότι πρώτα προσβάλλονται τά λεπτότερα μέρη καί κατόπιν τά μεγαλύτερα. Γι' αύτό, έάν καθαρισθούμε άπό τά πρώ­τα, καθαρίζεται ολοκληρωτικά ή φύσις μας άπό τά πάθη καί έτσι διευκολύνουμε τόν έαυτό μας νά δεχθή τήν χάρι καί τήν ένέργεια τοϋ Θείου Πνεύματος. Αύτή ή τέχνη μάς καθαρίζει εύκολώτερα άπό οποιαδήποτε άλλη έργασία, επειδή έχει σάν έργο καί άπασχόλησι τήν μεγαλύτερη, καθολικώτερη καί περιεκτικώτερη άπό όλες τίς άλλες ά ρετή, δηλ. τό νά άγαπά ό άνθρωπος τόν Θεό μέ όλη του τήν ψυχή, τήν καρδιά, τήν δύναμι καί τήν διάνοιά του (πρβλ. Ματθ. 22,37). Γιά τήν έκπλήρωσι ιδιαίτερα αύτής τής εντολής, άλλά καί γιά όλες τίς άλλες, προσφέρεται στόν άνθρωπο ή ύπερφυσική χάρις του Θεοῦ γιά τήν ύπέρ φύσιν ζωή.

Ό δέκατος έβδομος καρπός τής νοεράς καί καρδια­κής προσευχής εἶναι ό νοῦς νά συνηθίση νά μπαίνη στήν καρδιά καί νά όμιλή μέ τόν ένδιάθετο λόγο, νά βλέπη τόν έαυτό του καί όλες τίς δυνάμεις του καί αύτή ή βύθισις στήν καρδιά τοῦ νοῦ δέν μένει χωρίς εύτυχία καί πνευμα­τική χαρά. "Οπως κάποιος, όταν άπουσιάση γιά λίγο άπό τό σπίτι του καί πάλι έπιστρέψη, χαίρεται καί εύθυμεῖ διό­τι άξιώθηκε νά ίδή τήν σύζυγο του καί τά παιδιά του, έτσι συμβαίνει καί μέ τόν νοϋ, όπως τό λέγη ό όσιος Νικηφό­ρος ό Μονάζων. Μέ αύτή τήν νοερά έκ τής καρδίας προ­σευχή, μπορεί ό άνθρωπος νά φυλάγη τόν νοϋ καί τήν καρδιά του, έάν δέν έφθασε άκόμη στήν τελεία καθαρό­τητα καί απάθεια, διότι αύτό είναι πολύ δύσκολο στόν κόσμο καί μάλιστα άκόμη καί στήν έρημο καί στήν ήσυχία λόγω τής φιλαυτίας καί τής πλάνης τοῦ γένους μας, όπως λέγη ό θειος πατήρ Ιωάννης τής Κλίμακος' άλλά μποροΰμε νά άγωνιζώμεθα, όσο είναι δυνατόν, γιά τήν κάθαρσι άπό τά πάθη μας. Διότι ό Θεός έδωσε στόν άν­θρωπο τήν έντολή νά φυλάγη τήν καρδιά του άπό τά πάθη καί τίς κακές σκέψεις, λέγοντας: «Πρόσεχε σεαυτώ μή γένηται ρήμα κρυπτόν έν τή καρδία σου καί άνόμημα» (Δευτ. 15,9). Σ' αύτή τήν έντολή έγραψε μιά ολόκληρη ερ­μηνευτική πραγματεία ό Μέγας Βασίλειος. Ένώ ό Σολο­μών λέγει τά εξής: «Πάση φυλακή τήρει σήν καρδίαν, έκ γάρ τούτων έξοδοι ζωής» (Παροιμ. 4,23).

Ό δέκατος όγδοος καί μεγαλύτερος καρπός τής προσευχής είναι ή άπόκτησις τής αγάπης του Θεοϋ, ή ό­ποία είναι μητέρα όλων τών άρετών, επειδή είναι τό πλή­ρωμα όλων τών άγαθών έργων, καί μέσα στήν άγάπη τοῦ Θεοῦ περιέχεται καί ἡ άγάπη πρός τόν πλησίον, κατά τήν μαρτυρία τοϋ Εύαγγελιστοῦ Ιωάννου πού λέγει: «Ό άγαπών τόν Θεόν άγάπά καί τόν πλησίον αύτοῦ» (Ίωάν. 4,23). Καί σ' αύτές τίς δύο εντολές, δηλ. στήν άγάπη πρός τόν Θεό καί πρός τόν πλησίον, περιέχεται όλος ό νόμος καί οί προφήτες (Ματθ. 22,40). Μέ παρόμοιο τρόπο καί ό μέγας άπόστολος Παύλος λέγει, όταν γράφη στούς Ρω­μαίους, ότι ή άγάπη είναι τό πλήρωμα τοΰ νόμου (13,8).

Αυτοί λοιπόν καί άλλοι πολλοί είναι οί καρποί τής καρδιακής προσευχής, όπότε, μακάρια καί τρισμακάρια είναι ή ψυχή έκείνη πού εργάζεται μυστικά αύτή τήν άγία προσευχή. Αύτός πού προσεύχεται μυστικά καί άληθινά στήν κάμαρα τής καρδιάς του καί συνομιλεί ἐκεῖ μέ τόν Νυμφίο Χριστό, θά άμειφθή στά φανερά άπό τόν Επου­ράνιο Πατέρα μας, επειδή έργάσθηκε έδώ στήν γή μυστι­κά, κατά τήν ήμέρα τής μελλούσης κρίσεως, όπου θά άποκαλυφθοϋν όλα τά μυστικά έργα τών άνθρώπων.

Πιστεύω ότι καί στίς ημέρες μας στά άγια μοναστή­ρια, άλλά καί σέ χριστιανούς μας πού ζοϋν μέσα στόν κό­σμο, θά είναι πολλοί αύτοί πού άσχολοῦνται μέ αύτή τήν άγία προσευχή άπό τήν όποία έχουν τόν φόβο τοῦ Θεοῦ, τήν ταπείνωσι καί τήν σιωπή στήν ιερά αύτή έργασία τους. Αρκετοί άπ' αύτούς έξαγνίζουν τόν έαυτό τους μέ παντοτεινά δάκρυα, πού πηγάζουν άπό τήν καρδιά τους άπό τό θειο φόβο καί προπαντός άπό τήν άγάπη τοῦ Θεοῦ. Δέν είναι ολίγοι αύτοί πού άγωνίζονται νά καθαρί­ζουν τίς καρδιές τους άπό τά πάθη καί τούς αισχρούς λο­γισμούς, έχοντας ύπ' όψιν αύτό πού λέγει ή Γραφή, ότι: «Πάς πόρνος ἤ άκάθαρτος ἤ... ούκ έχει κληρονομίαν έν τή βασιλεία τοῦ Θεοῦ» (Έφεσ. 5,5). Αύτούς παρακαλώ καί έγώ νά προσεύχονται γιά μένα τόν άμαρτωλό.

Τό έλεος καί ή ευσπλαχνία του Ελεήμονος Θεοῦ καί ή χάρις τής Παναγίας Μητρός Του, νά βοηθούν όλους αύ­τούς πού άγαποΰν μέ τήν καρδιά τους καί μέ όλη τους τήν διάνοια καί δύναμι τόν Θεό, νά έπικαλοϋνται σέ βοήθεια τό Πανάγιο "Ονομά Του καί νά τό μνημονεύουν πάντοτε. Αμήν.

Μετάφρασις ἀπό π. Δαμασκηνό Γρηγοριάτη

Μέ τήν εὐλογία τοῦ πατρός Δαμασκηνοῦ Γρηγοριάτου