Ο όσιος πατέρας μας Ησύχιος ήταν πρεσβύτερος στην Εκκλησία των Ιεροσολύμων. Έζησε στα χρόνια του Θεοδοσίου του νέου και φημιζόταν για το διδακτικό περιεχόμενο των λόγων του. Η κοίμησή του έγινε γύρω στο έτος 433.Έγραψε πολλά συγγράμματα, από τα οποία μόνον ο παρών «Λόγος περί νήψεως και αρετής» (συχνά γνωστός και  ως επιστολή «Προς Θεόδουλον») αποτελείται από 203 κεφάλαια έχει συμπεριληφθεί στη Φιλοκαλία.

Σύμφωνα με τον Όσιο Ησύχιο τον Πρεσβύτερο στο έργο του «Λόγος περί νήψεως και αρετής», η νήψη (πνευματική εγρήγορση και νηφαλιότητα) ορίζεται ως εξής:

1. Πνευματική Μέθοδος και Επιστήμη

Στο πρώτο κιόλας κεφάλαιο του έργου του, ο Άγιος αναφέρει ότι η νήψη είναι μια «πνευματική μέθοδος και επιστήμη». Με τη βοήθεια του Θεού, αυτή η μέθοδος απαλλάσσει πλήρως τον άνθρωπο από εμπαθείς σκέψεις, πονηρά λόγια και κακές πράξεις. Προϋπόθεση είναι η μακροχρόνια και πρόθυμη εφαρμογή της.

2. Σταθεροποίηση του Λογισμού στην Πύλη της Καρδιάς

Ο Όσιος Ησύχιος δίνει έναν πολύ παραστατικό ορισμό: η νήψη είναι η μόνιμη σταθεροποίηση και στάση του λογισμού στην πύλη της καρδιάς. Λειτουργεί σαν πνευματικός φύλακας που:Βλέπει και ακούει τους «κλέφτες» (πονηρούς λογισμούς και δαίμονες) που πλησιάζουν.Αναγνωρίζει τις μορφές και τις παγίδες που προσπαθούν να χαράξουν στη διάνοια.Αποκρούει τις προσβολές των παθών πριν αυτές ριζώσουν στην καρδιά.

3. Καθαρότητα της Καρδιάς

Η νήψη ταυτίζεται με την καθαρότητα της καρδιάς. Ο Άγιος συνδέει άμεσα τη νήψη με τον μακαρισμό του Χριστού «μακάριοι οι καθαροί τη καρδία, ότι αυτοί τον Θεόν όψονται». Η καθαρή από λογισμούς καρδιά γίνεται ο τόπος όπου ο άνθρωπος αξιώνεται να γνωρίσει τον Θεό.

4. Οδηγός Θεάρεστου Βίου και Δρόμος των Αρετών

Όταν η νήψη ριζώσει στον άνθρωπο, γίνεται οδηγός ορθής ζωής.Διδάσκει τη δίκαιη ισορροπία στα τρία μέρη της ψυχής (λογιστικό, θυμικό, επιθυμητικό).Φυλάσσει τις αισθήσεις.Αυξάνει καθημερινά τις τέσσερις γενικές αρετές: τη φρόνηση, την ανδρεία, τη σωφροσύνη και τη δικαιοσύνη.

ΗΣΥΧΙΟΣ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟΣ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΘΕΟΔΟΥΛΟ. ΛΟΓΟΣ ΨΥΧΩΦΕΛΗΣ ΚΑΙ ΣΩΤΗΡΙΟΣ ΓΙΑ ΝΗΨΗ ΚΑΙ ΑΡΕΤΗ.

(§ 161 – 203)

161. Θα έλθει σ’ εμάς η ώρα του θανάτου, θα έλθει και δεν είναι δυνατόν να την αποφύγουμε. Και μακάρι όταν έλθει, τότε ο κυρίαρχος αυτού του κόσμου και του αέρα (Ιω. 14, 30· Εφ. 2, 2) να βρει τις αμαρτίες μας λίγες και μηδαμινές, για να μην μας ελέγξει πράγματι και κλάψουμε τότε ανώφελα. «Εκείνος ο δούλος που ξέρει τι θέλει ο κύριος του και δεν εκτελεί αυτό που θέλει ο κύριος του, σαν δούλος θα τιμωρηθεί αυστηρά» (Λουκ. 12, 17).

162. «Αλίμονο σ’ αυτούς που έχασαν την καρδιά τους», λέει η Γραφή, «τι θα κάνουν όταν τους επισκεφθεί ο Κύριος;» (Σοφ. Σειρ. 2, 14). Γι’ αυτό πρέπει, αδελφοί μου, να προσπαθούμε.

163. Τους απλούς και δήθεν πιο απαθείς λογισμούς τους ακολουθούν οι εμπαθείς, καθώς διαπιστώσαμε με πολυχρόνια πείρα και παρατήρηση. Οι πρώτοι λογισμοί γίνονται η είσοδος των δευτέρων, δηλαδή οι απαθείς για τους εμπαθείς.

164. Πράγματι πρέπει ο άνθρωπος με δική του πρωτοβουλία να χωρίζεται στα δυο και πρέπει, όπως είπα, με σοφότατο σχέδιο να χωρίζεται. Και ταιριάζει πράγματι ο ίδιος να είναι ασυμφιλίωτος εχθρός του εαυτού του. Όποια λοιπόν ακριβώς διάθεση έχει κάποιος εναντίον ενός ανθρώπου, που τον στενοχώρησε και τον αδίκησε πάρα πολύ και πολλές φορές, έτσι να νιώθουμε για τον εαυτό μας ή και πολύ περισσότερο, αν θέλουμε να κατορθώσουμε να εφαρμόσουμε τη μεγάλη και πρώτη εντολή του Θεού, δηλαδή εννοώ τη διαγωγή του Χριστού, τη μακάρια ταπείνωση, τον ανθρώπινο τρόπο ζωής του Θεού.

Γι’ αυτό λέει ο Απόστολος· «Ποιος μπορεί να με λυτρώσει από την ύπαρξη αυτή, που έχει υποταχθεί στον θάνατο;» (Ρωμ. 7, 24), «αφού δεν υποτάσσεται στο θείο νόμο» (Ρωμ. 8, 7). Θέλοντας να μας αποδείξει ο Παύλος ότι το να υποτάξουμε το σώμα μας στο θέλημα του Θεού είναι στις δυνατότητες μας, λέει· «Αν αρχίζαμε με την εξέταση του εαυτού μας, δεν θα επισύραμε την τιμωρία του Θεού. Αλλά όταν ο Κύριος μας τιμωρεί, μας διαπαιδαγωγεί» (Α΄ Κορ. 11, 31-32).

165. Το άνθος είναι η αρχή της καρποφορίας. Η αρχή της φύλαξης του νου είναι η εγκράτεια από φαγητά και ποτά και η άρνηση και αποχή από κάθε λογής λογισμούς και η ησυχία της καρδιάς.

166. Όταν δυνατοί με τη βοήθεια του Ιησού Χριστού αρχίζουμε να τρέχουμε με την ασφάλεια που χαρίζει η νήψη, πρώτα φανερώνεται στον νου μας σαν μια λαμπάδα, που την κρατούμε με το χέρι του νου μας και μας καθοδηγεί στους δρόμους της διάνοιας μας. Έπειτα παρουσιάζεται σαν ολόφεγγη σελήνη, που περιπολεί στο στερέωμα της καρδιάς μας. Αργότερα μας φαίνεται σαν ήλιος ο Ιησούς, που ακτινοβολεί δικαιοσύνη (Μαλ. 3, 20), δηλαδή μας δείχνει τον εαυτό του και τα ολόλαμπρα φώτα των διδασκαλιών του.

167. Αυτά λοιπόν τα αποκαλύπτει μυστικά ο Χριστός στον νου που τηρεί απόλυτα την εντολή του που λέει: «Πρέπει και σεις να περικόψετε και να πετάξετε από πάνω σας τη σκληρότητα και ανυπακοή της καρδιάς σας» (Δευτ. 10, 16). Κι’ όπως είπαμε, η σπουδαία νήψη διδάσκει στον άνθρωπο εξαίσιες έννοιες. Γιατί ο Θεός δεν κάνει διακρίσεις (Ρωμ. 2, 11). Γι’ αυτό λέει ο Κύριος: «Ακούστε με και καταλάβετε, γιατί όποιος έχει θα του δοθεί πολλαπλάσιο, κι όποιος δεν έχει, θα του αφαιρεθεί κι αυτό που νομίζει ότι έχει» (Λουκ. 8, 18). «Αν αγαπά κανείς τον Θεό, ο Θεός κάνει τα πάντα να συντελούν για το καλό του» (Ρωμ. 8, 28). Πολύ περισσότερο λοιπόν αυτόν τον άνθρωπο θα τον βοηθήσουν οι αρετές του.

168. Δεν μπορεί πλοίο να ταξιδέψει για πολλά μίλια χωρίς να υπάρχει νερό. Φύλαξη νου είναι αδύνατο να επιτευχθεί χωρίς νήψη με ταπείνωση και προσευχή προς τον Ιησού Χριστό.

169. Τα θεμέλια του σπιτιού είναι οι λίθοι, όμως θεμέλια και οροφή αυτής της αρετής (δηλαδή της νήψης) είναι το άξιο προσκυνήσεως άγιο όνομα του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού.

Σίγουρα θα ναυαγήσει ο ανόητος πλοίαρχος, αν σε ώρα τρικυμίας έχει διώξει τους ναύτες και έχει ρίξει στο πέλαγος τα κουπιά και τα πανιά κι αυτός κοιμάται. Πιο σίγουρα όμως θα καταποντισθεί η ψυχή από τους δαίμονες, αν αμελεί τη νήψη και δεν επικαλείται το όνομα του Ιησού Χριστού, όταν αρχίζουν οι επιθέσεις.

170. Αυτό που γνώρισα γράφω κι αυτό που διαπίστωσα βαδίζοντας τον δρόμο της ασκήσεως το παρουσιάζω σ’ αυτούς που θέλουν, αν θέλετε να λάβετε υπόψη σας τα λόγια μου, γιατί ο ίδιος ο Κύριος είπε· «Αν κάποιος δεν μένει ενωμένος μαζί μου, θα τον πετάξουν έξω σαν τις κληματόβεργες. Τις βέργες αυτές τις μαζεύουν, τις ρίχνουν στη φωτιά και καίγονται» (Ιω. 15, 6). «Όποιος μείνει μαζί μου κι εγώ θα μείνω μαζί του» (βλ. Ιω. 15, 4).

Όπως λοιπόν είναι αδύνατο να λάμψει ο ήλιος χωρίς να έχει φως, έτσι είναι αδύνατο να καθαρισθεί η καρδιά από τον ρύπο των λογισμών της απώλειας, χωρίς την προσευχή στο όνομα του Ιησού. Αν αυτό είναι αληθινό, όπως βλέπω, ας το χρησιμοποιούμε όπως την αναπνοή μας. Γιατί το όνομα του Χριστού είναι φως, ενώ οι λογισμοί της απώλειας σκοτάδι. Ο Χριστός είναι Θεός και Κύριος όλων, ενώ οι πονηροί λογισμοί είναι δούλοι των δαιμόνων.

171. Κατάλληλα και ανάλογα από το που προέρχεται, ας ονομάζεται η φύλαξη του νου φωτογεννήτρα, αστραπογεννήτρα, ακτινοβόλα και πυρφόρα. Γιατί υπερέχει, για να πω την αλήθεια, από πολλές σωματικές ασκήσεις και πολλές αρετές. Γι’ αυτόν τον λόγο λοιπόν πρέπει την αρετή αυτή να την ονομάζουμε με ανάλογης σοβαρότητας ονόματα, επειδή απ’ αυτήν γεννιούνται λαμπρά φώτα.

Οι εραστές αυτής της αρετής από αμαρτωλοί και αχρείοι, από βέβηλοι και ανίδεοι πνευματικών αγώνων, από ασύνετοι και άδικοι, μπορούν να γίνουν με τη βοήθεια του Ιησού Χριστού δίκαιοι, ωφέλιμοι, καθαροί, άγιοι και συνετοί. Κι όχι μόνο αυτά, αλλά μπορούν και απόρρητα να θεωρούν και να θεολογούν. Αφού γίνουν θεωρητικοί, κολυμπούν σ’ αυτό το ακέραιο και άπειρο φως, και το αγγίζουν με άρρητα αγγίγματα και κατοικούν μαζί του και ζουν μ’ αυτό, αφού βέβαια δοκίμασαν ότι ο Κύριος είναι χρηστός (Ψαλμ. 33, 9).

Έτσι εκπληρώνεται καθαρά μ’ αυτούς τους πρώτους αγγελιοφόρους, αυτό που είπε ο θείος Δαβίδ «Παρόλα αυτά οι δίκαιοι θα δοξολογήσουν το όνομα σου, Κύριε, και οι ευθείς θα κατοικήσουν ασφαλείς μαζί σου» (Ψαλμ. 139, 14). Γιατί πραγματικά λοιπόν, πραγματικά μόνο αυτοί αληθινά επικαλούνται και δοξολογούν τον Θεό και επιθυμούν πάντοτε να βρίσκονται μαζί του, επειδή τον αγαπούν.

172. Αλίμονο στον εσωτερικό άνθρωπο από τα εξωτερικά πράγματα. Γιατί θα λυπηθεί σφοδρά ο εσωτερικός άνθρωπος από τις εξωτερικές αισθήσεις. Κι όταν θα στενοχωρηθεί αυτός, θα χρησιμοποιήσει μαστίγια εναντίον των εξωτερικών αισθήσεων. Αυτός που έχει πράξει αυτά, που περιλαμβάνονται στις εντολές του Θεού, ήδη κατάλαβε αυτά που λέγονται στη θεωρία.

173. Αν ο εσωτερικός μας άνθρωπος έχει νήψη, σύμφωνα με τους πατέρες, μπορεί να φυλάξει και τον εξωτερικό. Εμείς βέβαια και οι κακοποιοί δαίμονες από κοινού, μαζί διαπράττουμε τις αμαρτίες. Αυτοί μόνο με λογισμούς, δηλαδή με φανταστικές εικόνες σχηματίζουν την αμαρτία στον νου όπως θέλουν.

Εμείς όμως τη σχηματίζουμε και με λογισμούς εσωτερικά και με έργα εξωτερικά. Επειδή οι δαίμονες δεν έχουν υλικό σώμα, μόνο με λογισμούς, με δολιότητα και απάτη δημιουργούν την κόλαση για τους εαυτούς τους και για μας. Κι αν ακόμη οι αλιτήριοι δεν στερούνταν το υλικό σώμα, δεν θα σταματούσαν πάλι και με έργα να αμαρτάνουν, επειδή έχουν πάντοτε έτοιμη την πρόθεση να ασεβούν.

174. Η μονολόγιστη προσευχή σκοτώνει και αποτεφρώνει τις απάτες των δαιμόνων, γιατί όταν επικαλούμαστε ακούραστα και συνεχώς τον Θεό Ιησού, τον Υιό του Θεού, αυτός δεν τους επιτρέπει ούτε την επίθεση να αρχίσουν, την οποία ονομάζουν και προσβολή, ούτε να υποβάλουν κρυφά στον νου μας κάποια εικόνα δια μέσου του καθρέφτη της διανοίας μας, δηλαδή της φαντασίας μας, ούτε να πούνε κάποια πονηρά λόγια στην καρδιά μας.

Όταν δεν μπαίνει ύπουλα στην καρδιά μας κάποια δαιμονική εικόνα, τότε, όπως είπαμε, αυτή θα είναι άδεια και από πονηρούς λογισμούς, γιατί οι δαίμονες συνηθίζουν να συναναστρέφονται την ψυχή με λογισμούς και να διδάσκουν την κακία με ύπουλο τρόπο.

175. Με την ασταμάτητη προσευχή λοιπόν καθαρίζει ο αέρας της διάνοιας από σκοτεινά νέφη κι από ανέμους των πονηρών πνευμάτων, Όταν είναι καθαρός ο αέρας της καρδιάς, είναι αδύνατο να μη λάμπει σ’ αυτήν το θεϊκό φως του Ιησού, εκτός αν από κενοδοξία και έπαρση και επίδειξη αλαζονευόμαστε και συμβιβαζόμαστε, τότε βρισκόμαστε αβοήθητοι από τον Ιησού, επειδή όλα αυτά τα μισεί ο Χριστός, που είναι ο οδηγός της ταπεινώσεως.

176. Ας ακολουθούμε λοιπόν την προσευχή και την ταπείνωση, αυτά τα δύο, τα οποία μαζί με τη νήψη χρησιμοποιούνται εναντίον των δαιμόνων σαν πύρινη μάχαιρα. Γιατί επιτρέπεται σε μας, αν ζούμε μ’ αυτόν τον τρόπο, κάθε μέρα και κάθε ώρα καρδιακά και μυστικά να γιορτάζουμε χαρούμενα.

177. Οι οκτώ γενικότατοι λογισμοί της κακίας*, στους οποίους περιέχεται κάθε άλλος λογισμός κι απ’ τους οποίους προέρχονται όλοι οι λογισμοί, όπως από τον Δία και την Ήρα προέρχεται κάθε ακάθαρτος δαίμονας και θεός των Ελλήνων σύμφωνα με τους μύθους τους, όλοι αυτοί οι λογισμοί ανεβαίνουν στην πύλη της καρδιάς. Όταν βρουν αφύλαχτο τον νου, ένας – ένας εισέρχονται στην κατάλληλη στιγμή. Κάθε ένας απ’ τους οκτώ διαλογισμούς, αφού φωλιάσει στην καρδιά, μεταφέρει μαζί του κοπάδι αισχρών λογισμών. Έτσι, αφού σκοτισθεί ο νους, καλεί και προτρέπει το σώμα να πραγματοποιήσει αισχρές πράξεις.

* Βλ. Εφραίμ Σύρου, έκδ. 1.S. Assemani, Opera omnia, τόμ. 2, Roma 1743, 428Β: «Οκτώ εισίν οι λογισμοί… γαστριμαργία, πορνεία, φιλαργυρία, θυμός, λύπη άκαιρος, ακηδία, κενοδοξία, υπερηφανία και Νείλου, Περί των οκτώ πνευμάτων της πονηρίας, PG 79, 1145A-1164D.

178. Αυτός λοιπόν που συντρίβει το κεφάλι του φιδιού (βλ. Γεν. 3, 15) και με σθεναρή αντίσταση χρησιμοποιώντας θυμωμένα λόγια το γρονθοκοπεί, αυτός αποφεύγει τον πόλεμο. Γιατί συντρίβοντας το κεφάλι του φιδιού, γλίτωσε από πολλούς πονηρούς λογισμούς και από πονηρότατα έργα. Τότε η διάνοια του παραμένει ήρεμη, αφού ο Θεός αποδέχτηκε την εγρήγορση της στους λογισμούς.

Και της δωρίζει γι’ αυτόν τον λόγο ο Θεός τη γνώση, δηλαδή πως πρέπει να υπερισχύσει από τους αντιπάλους της και πως να καθαρίζει σιγά – σιγά την καρδιά από λογισμούς, που μολύνουν τον εσωτερικό άνθρωπο. Όπως λέει ο Κύριος μας Ιησούς· «Από την καρδιά βγαίνουν πονηρές σκέψεις, πορνείες, μοιχείες κι αυτά κάνουν ακάθαρτο τον άνθρωπο» (Ματθ. 15, 19-20).

179. Έτσι λοιπόν μπορεί με τη χάρη του Κυρίου η ψυχή να παραμείνει στη δική της ομορφιά και ωραιότητα και ευθύτητα, δηλαδή όπως αρχικά δημιουργήθηκε από τον Θεό, πάρα πολύ ωραία και ειλικρινής. Κι όπως λέει ο μέγας Αντώνιος, ο δούλος του Θεού· «Η νοερή κατάσταση, που έχει η ψυχή από τη φύση της, είναι αρετή*». Επίσης είπε· «Το να είναι η ψυχή ειλικρινής, αυτή είναι η νοερή φυσική της κατάσταση, όπως πλάστηκε από τον Θεό»**.

* Μεγάλου Αθανασίου, Βίος Μεγάλου Αντωνίου 20, PG 26, 875A.

* * Μεγάλου Αθανασίου, Βίος Μεγάλου Αντωνίου 20, PG 26, 857Β.

Και λίγο πιο κάτω πάλι λέει: «Ας καθαρίσουμε τη διάνοια μας, γιατί εγώ πιστεύω ότι αν καθαριστεί σ’ όλη την έκταση της και παραμείνει στη φυσική της κατάσταση, μπορεί να γίνει διορατική και να βλέπει περισσότερα και πιο μακριά από τους δαίμονες, αφού κατέχει τον Κύριο που της αποκαλύπτει τα πάντα»*. Αυτά λέει ο ξακουστός Αντώνιος, όπως μας τα περιγράφει ο Μέγας Αθανάσιος στον Βίο του Αντωνίου που έγραψε.

* Μεγάλου Αθανασίου, Βίος Μεγάλου Αντωνίου 20, PG 26, 894Β.

180. Κάθε λογισμός δημιουργεί στον νου μας τη φαντασία κάθε αισθητού πράγματος. Όντας ο Ασσύριος* νους, δεν μπορεί να μας εξαπατήσει με άλλον τρόπο, παρά μόνο αν χρησιμοποιήσει τα αισθητά και συνηθισμένα σε μας πράγματα.

* Ασσύριος· ο Διάβολος. Βλ. Ανδρέα Κρήτης, Λόγος 5, 1, PG 97, 881C (Μητερικόν 7, σ. 191, σημ. 4).

181. Όπως δεν είναι δυνατόν βέβαια εμείς όντας άνθρωποι να κυνηγούμε στον αέρα πουλιά ή να πετάμε όπως εκείνα, αφού αυτό δεν είναι δική μας ιδιότητα, έτσι δεν είναι δυνατόν να νικήσουμε λογισμούς των ασωμάτων δαιμόνων χωρίς συχνή νηπτική ευχή ή αν δεν βυθίζεται το μάτι του νου πάρα πολύ έντονα στον Θεό. Αν όμως δεν συμβαίνει αυτό, γίνεσαι γήινος.

182. Πράγματι, αν θέλεις να ντροπιάσεις τους κακούς λογισμούς και να ησυχάζεις με καλή διάθεση και εύκολα να έχεις νήψη στην καρδιά, ας κολλήσει η προσευχή προς τον Ιησού με την αναπνοή σου και τότε θα δεις σε λίγες ημέρες να πραγματοποιείται αυτό.

183. Όπως δεν είναι δυνατόν να γραφούν γράμματα στον αέρα, γιατί για να διατηρούνται αυτά παντοτινά πρέπει να τα γράψει κανείς σε κάποιο αντικείμενο, έτσι ακριβώς πρέπει να κολλήσουμε την κoπιαστική νήψη μας στην προσευχή μας προς τον Ιησού Χριστό, για να παραμείνει η ωραιότατη αρετή της νηφαλιότητας συνεχώς ταυτισμένη με τον Χριστό και δια μέσου αυτού να διατηρείται αιωνίως αναπόσπαστη σε μας.

184. Στήριξε τα έργα σου στον Κύριο και θα βρεις χάρη απ’ αυτόν, για να ταιριάζει και σε μας αυτό που λέει ο Προφήτης· «Είσαι κοντά εσύ, Κύριε, στα λόγια που βγαίνουν από το στόμα τους, αλλά πολύ μακριά από τις πονηριές των καρδιών τους» (Ιερ. 12, 2). Κανένας άλλος, εκτός από τον Ιησού, δεν θα ειρηνεύσει σταθερά την καρδιά σου από τα πάθη της, παρά μόνο αυτός ο Ιησούς Χριστός, που ένωσε αυτά, που προηγουμένως τα χώριζε μεγάλη απόσταση αναμεταξύ τους (Εφ. 2, 14).

185. Το ίδιο και τα δύο σκοτεινιάζουν την ψυχή, και η επεξεργασία των λογισμών που γίνεται στην διάνοια μας, και οι εξωτερικές συναναστροφές και αργολογίες. Πρέπει λοιπόν, για να αποφύγουμε τη βλάβη του νου μας, και τα δυο αυτά που τους αρέσει να αργολογούν, να τα πικράνουμε, δηλαδή και τους λογισμούς και τους ανθρώπους, για μια πάρα πολύ εύλογη αιτία σύμφωνα με το θέλημα του Θεού, για να μη σκοτίζεται ο νους και χαλαρώσει η νήψη. Γιατί όταν σκοτιζόμαστε από τη λήθη, χάνουμε τον νου μας.

186. Αυτός που με κάθε τρόπο προσπαθεί να διατηρήσει την καθαρότητα της καρδιάς του, θα έχει στο έργο του αυτό καθοδηγητή του τον νομοθέτη Χριστό, αφού μυστικά θα του υπαγορεύει το θέλημα του. «Εγώ θα ακούσω τι θα πει στην καρδιά μου ο Κύριος, ο Θεός μου» (Ψαλμ. 84, 9), λέει ο Δαβίδ υπογραμμίζοντας τα παραπάνω. Μιλώντας για τον νοητό πόλεμο και για την επιστροφή του νου στον ίδιο τον εαυτό του και για τη βοηθητική υπεράσπιση του Θεού, έλεγε· «Και τότε κάθε άνθρωπος θα πει, υπάρχει στον δίκαιο αμοιβή για τα καλά του έργα;» (Ψαλμ. 57, 12).

Ύστερα από συζήτηση ανάμεσα τους εγκρίθηκε η διατύπωση που λέει· «Πράγματι, υπάρχει ο Θεός που κρίνει και κατακρίνει τους άδικους κριτές» (Ψαλμ. 57, 12), δηλαδή τους πονηρούς δαίμονες στον χώρο της καρδιάς μας. Και αλλού λέει· «Θα με πλησιάσει άνθρωπος με δολιότητα και με καταχθόνια καρδιά. Θα υψωθεί και θα νικήσει ο κραταιός Θεός και τότε οι πληγές που θα μου προξενήσουν θα είναι σαν βέλη που τα ρίχνουν νήπια» (Ψαλμ. 63, 7-8).

187. Πάντοτε ας ζούμε σύμφωνα με τον ψαλμωδό «παιδαγωγημένοι με σοφία στην καρδιά» (Ψαλμ. 89, 12), αναπνέοντας συνέχεια τον Ιησού Χριστό, «που είναι του Θεού Πατέρα η δύναμη και η σοφία του Θεού» (Α΄ Κορ. 1, 24). Αν όμως από κάποια περίσταση χαλαρώσουμε και ολιγωρήσουμε σ’ αυτή τη νοερή προσπάθεια μας, το άλλο πρωί πάλι ας σφίξουμε καλά τη μέση του νου μας και με δύναμη ας ξαναπιάσουμε πάλι τη νοερή προσπάθεια μας, ξέροντας πως δεν υπάρχει καμιά δικαιολογία στην απολογία μας, αν ενώ γνωρίζουμε ποιο είναι το καλό, δεν το πράξουμε.

188. Όπως τα χαλασμένα φαγητά μόλις μπουν στο σώμα ενοχλούν κι αυτός που τα έφαγε, επειδή αισθάνεται αμέσως ενοχλήσεις, την ίδια στιγμή, αφού πάρει κάποιο φάρμακο, τα βγάζει με εμετό κι έτσι ανακουφίζεται, έτσι και ο νους, όταν καταπιεί πονηρούς λογισμούς που δέχτηκε και νιώσει την πίκρα τους, με την προσευχή προς τον Ιησού που ξεπηδά απ’ τα βάθη της καρδιάς του, εύκολα με εμετό απαλλάσσεται τελείως απ’ αυτούς τους λογισμούς, όπως η μάθηση με τη βοήθεια του Θεού και η μάθηση που προέρχεται από την πείρα συντελούν σ’ αυτούς που έχουν νήψη να καταλάβουν αυτήν την περίπτωση.

189. Ένωσε με την αναπνοή της μύτης σου τη νήψη και το όνομα του Ιησού ή την αλάνθαστη μελέτη θανάτου και την ταπείνωση. Γιατί και τα δυο αυτά γνωρίζουν να ωφελούν πάρα πολύ.

190. Είπε ο Κύριος· «Διδαχθείτε από το δικό μου παράδειγμα, γιατί είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά και οι ψυχές σας θα βρουν ξεκούραση» (Ματθ. 11, 29).

191. Είπε ο Κύριος· «Όποιος λοιπόν ταπεινώσει τον εαυτό του σαν αυτό το παιδί, θα υψωθεί, γιατί όποιος υψώσει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί» (Ματθ. 18, 4 και 23, 12). Από μένα, λέει, μάθετε. Βλέπεις ότι η ταπείνωση είναι μάθηση; «Ό,τι ορίζει εκείνος, οδηγεί στην αιώνια ζωή» (Ιω. 12, 50). Αυτή λοιπόν είναι η ταπείνωση. Αυτός που δεν είναι ταπεινός γλίστρησε από τη ζωή και θα βρεθεί πραγματικά στο αντίθετο απ’ αυτήν μέρος.

192. Αν βέβαια κάθε αρετή δημιουργείται με την ψυχή και το σώμα, αν η ψυχή και το σώμα είναι κτίσματα του Θεού, από τα οποία, όπως είπα, απαρτίζεται η αρετή, πως δεν είμαστε τρελλοί σε τελευταία ανάλυση, αφού περηφανευόμαστε για ξένα στολίδια της ψυχής και του σώματος, και ματαιοδοξούμε και στηριζόμαστε στην υπερηφάνεια μας σαν σε καλαμένιο ραβδί (Δ΄ Βασ. 18, 21· Ησ. 36, 6· Ιεζ. 29, 6), και τον Θεό, που άπειρα υπερέχει από μας, τον προκαλούμε εναντίον μας, και το πιο φρικτό εξαιτίας της υπερβολικής ανομίας και ανοησίας μας;

«Ο Κύριος», όμως, «αντιτάσσεται στους υπερήφανους» (Παροιμ. 3, 34· Ιακ. 4, 6) και αντί να μιμούμαστε τον Κύριο με ταπείνωση, εξαιτίας της υπερηφάνειας μας πιάνουμε φιλία με τον εχθρό του Κυρίου, τον δαίμονα, από κενοδοξία και περήφανο φρόνημα. Πάνω σ’ αυτό έλεγε ο Απόστολος· «Τι έχεις που δεν το πήρες σαν δώρο;» (Α΄ Κορ. 4, 7). Μήπως εσύ δημιούργησες τον εαυτό σου; Αφού το σώμα και την ψυχή, από τα οποία και στα οποία και με τα οποία η αρετή παίρνει σάρκα και οστά, τα πήρες από τον Θεό, «γιατί καυχιέσαι σαν να μην τα πήρες σαν δώρο;» (Α΄ Κορ. 4, 7). Ο Κύριος είναι που σου τα δώρισε όλα αυτά.

193. Τίποτε άλλο δεν είναι ο τέλειος καθαρισμός της καρδιάς, με τον οποίο πετυχαίνεται η ταπείνωση και κάθε αγαθό που βρίσκεται μέσα μας σαν δώρο του ουρανού (βλ. Ιακ. 1, 17), παρά το να μην επιτρέπουμε καθόλου τους λογισμούς που εμφανίζονται να εισέλθουν στην ψυχή μας.

194. Η φύλαξη του νου, με τη βοήθεια του Θεού και μόνο για τον Θεό, όταν εγκατασταθεί για πολύ χρόνο μέσα στην ψυχή, παρέχει φρόνηση στο λογικό για τους κατά Θεόν αγώνες. Χορηγεί επίσης μεγάλη ικανότητα στον κάτοχο αυτής της αρετής να διευθύνει σωστά τα έργα και τα λόγια του με κρίση ευπρόσδεκτη από τον Κύριο.

195. Τα διακριτικά του αρχιερέα στην Παλαιά Διαθήκη (Εξ. 28) ήταν προτυπώσεις της καθαρής καρδιάς, έτσι και μεις να προσέχουμε την ιερατική στολή της καρδιάς μας, να μη μαυρίσει από την αμαρτία, αλλά με δάκρυα, με μετάνοια και προσευχή να την καθαρίζουμε. Ο νους είναι ένα πρόθυμο πράγμα και δύσκολα συγκρατείται από τη ροπή του προς τις άνομες ενθυμήσεις και εύκολα ακολουθεί και τους κακούς και τους αγαθούς φανταστικούς λογισμούς.

196. Μακάριος είναι πραγματικά αυτός, που έτσι έχει ταυτιστεί με την προσευχή με τον Ιησού στη διάνοια του και ακατάπαυστα τον επικαλείται μέσα στην καρδιά του, όπως είναι ενωμένος ο αέρας με τα σώματα μας, ή η φλόγα με το κερί. Όταν περνά ο ήλιος πάνω από τη γη, φέρνει τη μέρα· το άγιο όμως και σεβαστό όνομα του Κυρίου Ιησού, όταν λάμπει στη διάνοια μας, γεννά αναρίθμητες λαμπρές σκέψεις.

197. Όταν σκορπίσουν τα σύννεφα, φαίνεται καθαρή η ατμόσφαιρα. Όταν διαλυθούν οι φαντασίες των παθών από τον ήλιο της δικαιοσύνης, τον Ιησού Χριστό, τότε οπωσδήποτε, όπως είναι φυσικό, γεννιούνται στην καρδιά φωτεινά και αστραφτερά νοήματα, αφού φωτίστηκε η ατμόσφαιρα της από τον Ιησού. Λέει ο Εκκλησιαστής· «Όσοι έχουν στηρίξει ακλόνητη την πεποίθηση τους στον Θεό, θα γνωρίσουν την αλήθεια και οι πιστοί με αγάπη θα υπομένουν τις δοκιμασίες και θα παραμείνουν κοντά στον Θεό» (Σοφ. Σολ. 3, 9).

198. Είπε κάποιος από τους αγίους· «Αν μνησικακείς, να μνησικακείς εναντίον των δαιμόνων: κι αν θέλεις να έχεις εχθρό, εχθρός σου να είναι πάντοτε το σώμα σου. Δόλιος φίλος είναι η σάρκα και όταν την περιποιούμαστε περισσότερο μας πολεμά»*, και πάλι «Να είσαι εχθρός του σώματος σου και να μάχεσαι την κοιλιά σου».

* Ιωάννη Σιναΐτη, Κλίμαξ, 9, 8 PG 88, 841C.

199. Σ’ όσα γράψαμε πιο πάνω στην πρώτη και στη δεύτερη εκατοντάδα, μιλήσαμε για τους κόπους της ιεράς ησυχίας του νου, που είναι καρπός όχι μόνο της δικής μας διάνοιας, αλλά και από όσα μας διδάσκουν για την καθαρότητα του νου οι θείοι λόγοι των θεοσόφων πατέρων. Τώρα όμως, αφού είπαμε λίγα για να αποδείξουμε το κέρδος της φύλαξης του νου, θα σταματήσουμε να μιλάμε.

200. Έλα λοιπόν ακολούθησε με στο κεφάλαιο που λέγεται φύλαξη του νου, όποιος κι αν είσαι και επιθυμείς με πνευματικό τρόπο «να δεις ευτυχισμένες ημέρες» (Ψαλμ. 33, 13), και θα σε διδάξω με τη χάρη του Κυρίου τη φανερή εργασία και πολιτεία των νοερών Δυνάμεων. Γιατί οι άγγελοι δεν θα χορτάσουν να υμνούν τον Ποιητή του σύμπαντος, ούτε ο καθαρός νους θα σταματήσει να τους ανταγωνίζεται. Και όπως τα άυλα όντα δεν φροντίζουν για τροφή, έτσι ούτε οι υλικοί άυλοι δεν φροντίζουν γι’ αυτήν, αν εισέλθουν βέβαια στον ουρανό της ησυχίας του νου.

201. Όπως λοιπόν οι ουράνιες δυνάμεις δεν φροντίζουν για χρήματα ή για κτήματα, έτσι κι όσοι καθάρισαν την ψυχική τους όραση και συνήθισαν στην αρετή, δεν θα μεριμνούν για τις βλάβες που προέρχονται από τα πονηρά πνεύματα. Κι όπως στους πρώτους είναι φανερός ο πλούτος της προκοπής τους στον Θεό, έτσι και στους δεύτερους είναι φανερός ο έρωτας και η αγάπη τους για τον Θεό, η ενατένιση και η ανάβαση τους στον Θεό. Συνεχίζοντας την ανάβαση με έρωτα και χωρίς να χορταίνουν από θεία γεύση και έκσταση πόθου, δεν σταματούν μέχρι να φθάσουν τα Σεραφίμ. Ούτε θα σταματήσουν τη νήψη του νου και την ερωτική ανάβαση, μέχρις ότου γίνουν άγγελοι εν Χριστώ Ιησού του Κυρίου μας.

202. Δεν υπάρχει δυνατότερο δηλητήριο από το δηλητήριο της ασπίδας και του βασιλίσκου, ούτε κακία μεγαλύτερη από την κακία της φιλαυτίας. Παιδιά της φιλαυτίας που τρέχουν με ταχύτητα είναι τα εξής· αυτοέπαινοι μέσα στην καρδιά, αυταρέσκεια, γαστριμαργία, πορνεία, κενοδοξία, φθόνος και, η κορωνίδα όλων, η υπερηφάνεια (βλ. Γαλ. 5, 19-21), η οποία όχι μόνο ανθρώπους γνωρίζει να τσακίζει, αλλά και αγγέλους από τον ουρανό να γκρεμίζει και να τους περιζώνει με σκοτάδι αντί για φως (βλ. Β΄ Πέτρ. 2, 4 Ιούδ. 6).

203. Αυτά σου γράφω, Θεόδουλε, εγώ που έχω όνομα ίδιο με την ησυχία, παρόλο που τα γεγονότα το διαψεύδουν. Ίσως όχι εξ ολοκλήρου, αλλά αυτό που έδωσε ο Θεός, αυτός που αινείται και δοξάζεται ως Πατέρας, Υιός και άγιο Πνεύμα από ολόκληρη τη λογική φύση, από τους αγγέλους και τους ανθρώπους κι απ’ όλη τη δημιουργία, αυτήν που δημιούργησε η άρρητη Τριάδα, ο ένας Θεός, του οποίου κι εμείς τη λαμπρή Βασιλεία με τις ευχές της υπέραγνης Θεοτόκου μακάρι να πετύχουμε και με τη βοήθεια των οσίων πατέρων μας. Στον ακατάληπτο Θεό ταιριάζει αιώνια δόξα. Αμήν*.

* Ο Ησύχιος έζησε κατά πάσα πιθανότητα τον ζ΄ αιώνα και φαίνεται ότι ήταν ηγούμενος της Μονής του Σινά. Το παρόν έργο του Προς Θεόδουλον Λόγος ψυχωφελής και σωτήριος περί νήψεως και αρετής, εκδόθηκε εσφαλμένα ως έργο του Ησυχίου Ιεροσολύμων (βλ. Φιλοκαλία ιερών Νηπτικών, τόμ. 1, Αθήνα 1974, σ. 141-173 PG 93, 1480D-1544D).

Το έργο αυτό του Ησυχίου με τη διδασκαλία του για νήψη, νοερή μονολόγιστη προσευχή, κάθαρση, θείο φωτισμό και ένωση με τον Χριστό, συνεχίζει την παράδοση της Κλίμακος του Ιωάννη Σιναΐτη. Θεωρείται ότι συνδέει οργανικά την πρώιμη σιναϊτική μυστική θεολογία με τον ησυχασμό του ιδ΄ αιώνα.

Το Γεροντικό του Σινά. (Δημητρίου Γ. Τσάμη).
Έκδοση 3η, επαυξημένη.
Ορθόδοξη Χριστιανική Αδελφότητα «Λυδία», Θεσσαλονίκη 2000.

Μπορείτε να διαβάσετε και το υπόλοιπο βιβλίο εδώ: Το Γεροντικό του Σινά.

πηγή: Ελληνική Πατρολογία