Περί πνευματικῆς τελειότητος τοῦ ἀνθρώπου

«Πνευματική φαρέτρα τοῦ Ὀρθοδόξου Χριστιανοῦ»  

Περί πνευματικῆς τελειότητος τοῦ ἀνθρώπου

Ὑπό Ρουμάνου Γέροντος π. Κλεόπα Ἠλίε

«Ἔσεσθε οὖν ὑμεῖς τέλειοι, ὥσπερ ὁ πατήρ ὑμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς τέλειός ἐστίν» (Ματθ. 5,48).

Πατέρες καί άδελφοί,

Στόν λόγο πού ἀκολουθεῖ σκέφθηκα νά ὁμιλήσουμε γιά τό ὑψηλό ἔργο τῆς τελειότητος τοῦ άνθρώπου ἐπί τῆς γῆς. Πράγματι, μοῦ είναι πολύ δύσκολο καί έντροπή μου νά όμιλήσω γιά ένα τόσο μεγάλο έργο, τό όποιο έγώ ό ά­μαρτωλός καί τεμπέλης δέν έγνώρισα στήν πράξι καί τό όποιο οϋτε μέ τήν κορυφή τοῦ δακτύλου μου δέν έχω άγγίξει. Γι' αύτό θά ήταν καλλίτερο νά σιωπώ, παρά νά όμιλώ γι' αύτά πού ξεπερνούν τίς δυνάμεις μου. Άλλά δίνον­τας προσοχή στήν πράξι τοϋ οκνηρού δούλου, ό όποιος έ­κρυψε τό τάλαντο (Ματθ. 25,25) καθώς καί στήν διδα­σκαλία τοῦ άγίου Μαξίμου τοῦ Όμολογητοϋ, ό όποιος λέγει· «Πολλοί είμεθα πού ομιλούμε, άλλά ολίγοι τά έκτελοῦμε». "Ομως κανείς δέν πρέπει νά όμιλή τόν θειο λόγο άπό προσωπική του άδιαφορία, άλλά νά όμολογή μέν τήν άδυναμία του νά μήν κρύβη όμως τήν άλήθεια τοῦ Θεοῦ· γιά νά μή εύρεθοῦμε ἔνοχοι, ὡς καταπατηταί τῶν έντο­λῶν τοῦ Θεοῦ.

"Ετσι λοιπόν, σύμφωνα μέ τίς άνωτέρω μαρτυρίες, τολμώ νά όμιλήσω σήμερα όχι μέ τήν σοφία καί εξυπνά­δα μου περί τής τελειότητος τοϋ άνθρώπου, άλλά μέ βάσι τίς μαρτυρίες τών Άγίων Πατέρων τής Εκκλησίας μας.

Πρώτη έρώτησις: Τί σημαίνει τελειότης στόν πιστό άνθρωπο σ' αύτή τήν ζωή;

— Σ' αύτή τήν έρώτησι μας απαντούν οι "Αγιοι Πα­τέρες λέγοντας; «Τελειότης ή απάθεια εἶναι ό ούρανός στήν γή... είναι ό ούρανός τοῦ νοῦ στήν καρδία τοῦ άν­θρωπου... Τέλειος είναι αύτός πού έκανε τό σώμα του δυ­σκίνητο στό κακό, ύψωσε τόν νού του, ένώ τήν ψυχή του τήν τοποθέτησε ενώπιον τοῦ Θεοῦ... Τελειότης είναι άνάστασις ψυχής πρό τής τού σώματος καί δευτέρα βαθμίς μετά τήν τών αγγέλων στήν τελειοτάτη συνείδησι τοῦ Θεοῦ» ("Αγιος Ιωάννης τής Κλίμακος). Τελειότης είναι ή κατάστασις τῆς άληθινής φύσεως τού άνθρώπου. Δέν εί­ναι μία κατάστασις άποκλεισμοΰ στόν έαυτό της, άλλά μία προσωπική κοινωνία μέ τόν Θεό καί τούς άνθρώπους. Είναι κατάστασις ήσυχίας διότι είναι ζωή έν Θεώ, στήν ο­ποία ό άνθρωπος έχει τά πάντα καί τό πάν καί σιγουριά γιά τήν αιωνία ύπαρξί του» (π. Δημήτριος Στανιλοάε). Ό άγιος Συμεών ό Νέος Θεολόγος λέγει ότι τελειότης Είναι ή τετάρτη πνευματική βαθμίς: «Σ' αύτές προστίθεται καί ή τετάρτη βαθμίς καί άνάβασις στήν πνευματική ηλικία. Αύτή ή βαθμίς είναι τοῦ γέροντος, αύτοῦ πού άσπρισαν τά μαλλιά καί συνίσταται στήν άμετακίνητη προσήλωσι τής θεωρίας τού νού, πράγμα τό όποιο ταυτίζεται πρός τήν τελειότητα».

Ό Μέγας Βασίλειος μάς λέγει ότι: «Αύτός πού άγάπησε τόν Θεό καί επιθυμεί ν' άποκτήση όσο είναι δυνατό τήν άπάθεια καί θέλει νά γευθή τήν πνευματική αγιότητα, τήν ήσυχία, τήν αταραξία, τήν πραότητα, τήν εύθυμία καί τίς άλλες άρετές, πρέπει νά προσπαθήση νά άπομακρύνη τήν σκέψι του άπό όλα τά αισθητά πάθη, τά όποια τοῦ τα­ράζουν τήν ψυχή" νά άντικρύζη μέ καθαρούς οφθαλμούς τά πνευματικά καί νά γίνεται συνεχώς τόπος κατάλληλος κατοικίας τοῦ θείου φωτός». Δηλαδή ό τέλειος άνθρωπος είναι κατοικητήριο τοῦ Θεού, ό όποιος επιθυμεί νά χωρέση, όσο γίνεται περισσότερο μέσα του τόν Θεό».

Ό άγιος Ισαάκ ό Σύρος λέγει τά έξής γιά τήν άπά θεια: «Απάθεια δέν σημαίνει νά μή αίσθάνεσαι πλέον τά πάθη, άλλά νά μή τά δέχεσαι», ένώ ό άγιος Διάδοχος Φωτικής λέγει: «Απάθεια σημαίνει όχι νά μή πολεμήσαι άπό τούς δαίμονες, γιατί τότε θά πρέπει, κατά τόν Από­στολο, νά εξέλθουμε άπό τόν κόσμο (Α' Κορ. 1,10), άλ­λά, ένώ πολεμούμεθα άπ' αύτούς, νά παραμένουμε άνί κητοι». Καί ό άγιος Μάξιμος λέγει ότι: «Απάθεια είναι ει­ρηνική κατάστασις τής ψυχής, πού οφείλεται στό ότι τά πάθη είναι δυσκίνητα».

Οί "Αγιοι Πατέρες μάς δείχνουν ότι μέ τήν θέωσι ή τελείωσι καταπαύουν οί ενέργειες τής άνθρωπίνης φύ­σεως, έπειδή τήν θέσι τους τήν παίρνουν οί θείες ένέρ γειες, πού είναι πεπληρωμένες άπό θεία δόξα. Ό άγιος Μάξιμος ό Όμολογητής μάς λέγει: «Ή ψυχή γίνεται θε­ός, καί μέ τήν συμμετοχή της στήν θεία Χάρι άναπαύεται άπό όλα τά νοητά καί αισθητά έργα καί ταυτόχρονα άνα παύει μέσα της όλες τίς φυσικές ένέργειες τού σώματος, οί οποίες θεώνονται μαζί μέ τήν ψυχή, άνάλογα μέ τήν συμμετοχή τους στήν θέωσι». "Ετσι τότε θά φαίνεται ό Θεός τόσο διά τής ψυχής όσο καί διά τοϋ σώματος, κα­θόσον οί φυσικές ιδιότητες είναι νικημένες άπό τήν άφθο νία τής χάριτος καί δόξης. (π. Δημήτριος Στανιλοάε).

Δευτέρα έρώτησις: Ή τελειότης τοῦ άνθρώπου στήν παρούσα ζωή έπιτυγχάνεται σέ τέλειο βαθμό;

— Σ' αύτή τήν έρώτησι μᾶς ἀπαντοῦν οί Ἅγιοι Πα­τέρες, λέγοντες τά έξής: «Οί άπαθείς έκτεινόμενοι πέραν άπό τόν έαυτό τους, χωρίς κορεσμό, πορεύονται πρός τήν τελειότητα πού δέν έχει τέλος προσθέτοντας συνεχώς πόθο έπάνω στόν πόθο» (Ἅγιος Έφραίμ ό Σύρος). Ό ά­γιος Νείλος δείχνοντας ότι υπάρχουν δύο είδη τελειοτή­των, λέγει τά έξής: «Πρέπει νά εννοήσουμε δύο τελειότη­τες: μία πρόσκαιρη καί τήν άλλη αιώνια. Γι' αύτές λέγει ό Απόστολος: «όταν δέ έλθη τό τέλειον, τότε τό έκ μέρους καταργηθήσεται» (Α' Κορ. 13,10). «Ὅταν θά έλθη τό τέλειον» σημαίνει οτι έδώ δέν μπορούμε νά άποκτήσουμε τήν πνευματική τελειότητα. Καί πάλι, δύο τελειότητες γνωρίζει ό Απόστολος Παύλος καί γιά τόν ιδιο άνθρωπο λέγει ότι είναι τέλειος καί μή τέλειος. Γιά τήν παρούσα ζωή τόν ονομάζει τέλειο καί γιά τήν άλλη τήν πράγματι τελεία, τόν ονομάζει μή τέλειο. Γι' αύτό λέγει: «ούχ ότι ή­δη έλαβον ή ήδη τετελείωμαι» (Φιλιπ. 3,12) καί μετά άπό λίγο πάλι: «όσοι ούν τέλειοι, τούτο φρονώμεν» (3,15). Ό άγιος Ιωάννης τής Κλίμακος λέγει ότι «ή τελειότης τών τελείων είναι άτέλεστος», ένώ ό άγιος Μακάριος ό Μέ­γας λέγει: «Κανείς δέν φθάνει στήν τελειότητα στόν πα­ρόντα αιώνα, διότι τότε δέν θά είναι πλέον άρραβών αύτό πού δίδεται έδώ». Καί πάλι: «Γνωρίζω πολλούς καί άριθμώ καί τόν έαυτό μου άνάμεσα σ' αύτούς, καί διά τής έμπειρίας μου άντιλαμβάνομαι ότι κανείς δέν είναι τέλειος έδώ. Καί άν άκόμη φθάση νά ξεπεράση κάθε τί τό ύλικό καί ένωθή μέ τόν Θεό, ή άμαρτία ἀκολουθεῖ τά ίχνη του καί ουδέποτε χάνεται μέ τήν τελειότητα άλλά μέ τόν θά­νατον».

Πατέρες καί άδελφοί, άπό όσα είπαμε μέχρι έδώ, κα­ταλάβατε τί είναι ἡ τελειότης καί πώς κάθε έπί τής γής τε­λειότης τοΰ άνθρώπου έχει καί τίς άτέλειές της διότι είναι σχετική. Άλλά πώς μπορεί κάποιος νά είναι τέλειος στόν τέλειο βαθμό καί συγχρόνως νά είναι άτελής; Ιδού πώς:

Ή τελειότης τών άνθρώπων προπάντων ένώπιον τοϋ Δημιουργού μας είναι κάτι τό ανέκφραστα άσήμαντο διό­τι, όσο καί νά τελειωθή κάποιος μέ τήν Χάρι τοῦ Θεοῦ, στήν ζωή αύτή θά εύρίσκεται πάντοτε στήν άρχή τής τελειότητός του καί τής πνευματικής προόδου. Ένώ, όταν ό δίκαιος καί άγιος άνθρωπος περάση άπ' αύτή τήν ζωή στήν μέλλουσα, άνεβαίνει πάντοτε άπό τελειότητα σέ τε­λειότητα, διότι στόν μέλλοντα αιώνα οί άγιοι άνθρωποι καί άγγελοι άνεβαίνουν άπό τό ένα μέτρο τής γνώσεως τής δόξης τοῦ Θεοῦ στό άλλο, όπως λέγει τό ψαλμικό: «Πορεύσονται έκ δυνάμεως εις δύναμιν» (Ψαλμ. 83,8), μέχρι συμπληρώσεως τοῦ μέτρου τής πνευματικής ήλικίας του Χρίστου (Έφεσ. 4,13). Όποτε καί οι άγιοι τοῦ Θεοῦ, πρέπει νά καταλάβουμε ὅτι στήν παρούσα ζωή δέν έχουν τήν τελειότητα στήν πλήρη μορφή της, διότι όντες στήν ζωή διψοῦν πάντοτε γιά περισσότερη τελειότητα. Οἱ άπαθεις επί τής γής έκτείνονται μέ τόν άγώνα των σέ ύψηλότερες κορυφές, χωρίς νά χορταίνουν τίς έπισκέψεις τής Χάριτος, διότι οί θειες ενέργειες του Παναγάθου Θεοῦ, δέν έχουν όρια.

Ό πνευματικός άνθρωπος τελειοῦται στόν παρόντα αιώνα, όσον άφορα στά μέτρα τών άνθρωπίνων δυνάμε­ων του, άλλά μπροστά στόν άπέραντο ωκεανό τής τελειότητος τοῦ Θεοῦ εύρίσκεται άκόμη στήν άρχή τής τε λειότητός του, έπειδή δέν μπορεί ποτέ νά περιληφθή στήν παρούσα ζωή ή πληρότης τής άπειρου τελειότητος τοῦ Θεοῦ. Ιδού λοιπόν γιά ποιά αιτία ό Απόστολος Παΰλος λέγει ότι: «όταν δέ έλθη τό τέλειο ν, τότε τό έκ μέρους κα ταργηθήσεται» (Α' Κορ. 13,10).

Τρίτη έρώτησις: Ή πνευματική τελειότης έπί τής γής είναι ύποχρεωτική γιά όλους τούς ανθρώπους;

— Σ' αύτή τήν έρώτησι μπορούμε νά άπαντήσουμε, έάν σκεφθούμε τούς λόγους τοϋ Σωτήρος Χριστού, πού είπε πρός τόν πλούσιο νέο, ό όποιος Τόν έρώτησε τί νά κάνη γιά νά άποκτήση τήν αιώνιο ζωή (Ματθ. 19,16) καί ό Κύριος τοῦ απήντησε: «εί δέ θέλεις είσελθεΐν εις τήν ζωήν τήρησον τάς έντολάς.... εί θέλεις τέλειος είναι, ϋπαγε πώλησόν σου τά ύπάρχοντα καί δός πτωχοίς... καί δεῦρο άκολούθει μοι» (Ματθ. 19,17). Άπό έδώ καταλαβαίνουμε αρκετά Ικανοποιητικά ότι ή εντολή τοϋ Σωτήρος γιά τήν τελειότητα δέν είναι ύποχρεωτική, άλλά επαφίεται στήν θέλησι τοῦ άνθρώπου. Ένώ σέ άλλο μέρος λέγεται: «Έγώ ήλθον ἵνα ζωήν έχωσι καί περισσόν έχωσι». Δηλαδή αύτός πού θέλει νά σωθή καί νά είσέλθη στήν αιώνια ζωή, νά φυλάττη τίς έντολές τοῦ Θεοῦ. Ένώ αύτός πού θέλει νά ζή­ση άνώτερη ζωή, δηλαδή νά γίνη τέλειος, πρέπει νά έγκα ταλείψη όλα τά τοϋ κόσμου καί νά άκολουθήση τόν Χρι­στό μέ πολλή ύπομονή καί αύταπάρνησι μέχρι τέλους τής ζωής του. Άλλά γιά νά φθάση κάποιος σ' όλες τίς βαθμί­δες τής τελειότητος μέ τά άνθρώπινα δεδομένα, πρέπει νά ύποτάσσεται στό θέλημα τοῦ Θεοῦ. Άπό όλα αύτά συμπεραίνουμε ότι ή τελειότης έπαφίεται στήν θέλησι καί τήν προσωπική βία τοΰ καθενός γιά νά έχη περισσότερο μισθό καί νά άποκτήση θησαυρό στούς ούρανούς.

Τετάρτη έρώτησις: Μέ ποιά βασικά αρετή φθάνει ό άνθρωπος στήν τελειότητα καί ποιές είναι οί θεμελιώδεις άρετές γι' αύτήν;

Γι' αύτή τήν έρώτησι άς άκούσωμε τόν άγιο Γρη γόριο τόν Παλαμά, ό όποιος λέγει τά έξής: «Ή άρετή τής προσευχής πραγματοποιεί τό μυστήριο τής ένώσεώς μας μέ τό Θεό... διότι προσευχή είναι ή ένωσις τών λογικών κτισμάτων μέ τόν Δημιουργό τους. Ή ένωσις μέ τόν Θεό, δηλ. ή τελειότης είναι άνώτερη άπό τήν καθαρά προσευ­χή. Αύτό σημαίνει τελεία αγάπη καί αύτό δέν τό παίρνει ό άνθρωπος άπό τόν έαυτό του άλλά έρχεται άπό τόν Θεό. Λοιπόν, άπό έδώ καταλαβαίνουμε ότι ή τελεία άγάπη εί­ναι τό πρώτο θεμέλιο τής τελειότητος. "Ομως δέν φθάνει κανείς σ' αύτή τήν άγάπη, παρά μέ τήν κάθαρσι άπό όλα τά πάθη καί προπαντός μέ τήν καθαρά προσευχή. Αύτό τό λέγει καί ό άγιος Μάξιμος ό Όμολογητής: «"Ολες οί άρετές βοηθούν τόν νού νά φθάση στήν άγάπη, άλλά πε­ρισσότερο άπό όλες ή καθαρά προσευχή, διότι μέ αύτήν πετάμε στόν Θεό, έξερχόμενοι άπό όλα τά αισθητά». Συ­νεπώς, ή άρετή τής προσευχής βοηθει πάρα πολύ τόν άν­θρωπο νά άποκτήση τήν άγάπη τοϋ Θεού.

Πέμπτη έρώτησις: Μέ ποιά σημεία γίνεται γνωστή ή τελειότης καί οί άνθρωποι πού έφθασαν στό ὕψος αύτής;

Σ' αύτή τήν έρώτησι ό άγιος Ισαάκ ό Σύρος μάς

λέγει τά έξης: «Έάν παραδοθούν δέκα φορές τήν ήμέρα στήν φωτιά γιά τήν αγάπη του Θεού, δέν θά ικανοποιη­θούν άπ' αύτή τήν θυσία των γιά τόν Θεό». "Οπως λέγει καί ό Μωϋσής πρός τόν Θεό: «Καί νυν ει μέν άφεῖς αύτοῖς τήν άμαρτίαν αύτών, άφες' ει δέ μή, έξάλειψόν με εκ της βίβλου σου, ης έγραψας» ("Εξοδος 32, 31). Τά ἴδια λέγει καί ό Απόστολος Παῦλος: «Ηύχόμην γάρ αύτός εγώ α­νάθεμα εἶναι από του Χρίστου υπέρ τών αδελφών μου, τών συγγενών μου κατά σάρκα» (Ρωμ. 9,3).

Συνεπώς τό πρώτο σημείο τών τελείων είναι αύτό: ή τελεία άγάπη πρός τόν Θεό καί τούς ανθρώπους. «Ό ά γαπών τόν Θεόν, αγαπά καί τόν άδελφόν αύτοΰ» (Α' 'Ιω άν. 4,21).

Τό δεύτερο σημείο είναι νά άγαπάς όλους τούς ε­χθρούς όπως τούς φίλους σου.

Τό νά γνωρίζης πολλά καί νά κυρίαρχης μέ τελειό­τητα στήν γλώσσα σου (Ιακώβ. 3,2).

Τό νά μή έχης εμπιστοσύνη σέ τίποτε καί ουδέποτε στίς πνευματικές σου δυνάμεις.

Τό νά μή έχης τόν φόβο του θανάτου, διότι ή άγά­πη έξω βάλλει τόν φόβο (Α' Ίωάν. 4,18).

Τό νά έχης βαθειά ταπείνωσι καί νά πιστεύης τόν εαυτό σου ώς τόν άμαρτωλότερο από όλους (Λουκ. 17,10 Α' Κορ. 15,9 Τιμ. 1,15).

Νά έχης τούς καρπούς τού Αγίου Πνεύματος πού εΐναι: άγάπη, χαρά, ειρήνη, μακροθυμία, χρηστότης, ά γαθωσύνη κ.λ.π.

Νά έχης πάντοτε στήν καρδιά σου απλότητα σκέ­ψεων καί ενεργειών, τόσο στόν καιρό της ημέρας όσο καί της νυκτός.

Αύτά καί άλλα σημεία στολίζουν αυτούς πού μέ τήν Χάρι τοΰ Θεού έφθασαν στήν ζωή αύτή, όσο ήταν δυνα­τόν ανθρωπίνως, στήν τελειότητα.

Πατέρες καί αδελφοί, είναι αλήθεια ότι τούς αληθινά

τελείους τούς γνωρίζει μόνο ό Θεός, ό γνώστης τών καρ­διών όλων μας. Άλλά αυτά τά όποια έγράψαμε εδώ, δέν προέρχονται από προσωπική μου εμπειρία, διότι έγώ εί­μαι τελείως αμαρτωλός καί πτωχός σέ οποιοδήποτε έργο καί αρετή, άλλά τά άναφέραμε εδώ ώς μαρτυρίες της Α­γίας Γραφής καί τών Αγίων Πατέρων, προκειμένου καί εμείς νά ποθήσουμε κάτι άπό όσα μας διδάσκουν οί "Α­γιοι Πατέρες μας.

Μέ αύτό τόν ταπεινό καί εύτελή λόγο μου, κλείνω τήν σειρά αύτών τών ομιλιών μου, καί παρακαλώ όλους σας νά μή ξεχνάτε καί εμένα τόν τεμπέλη καί άμαρτωλό, πού έτόλμησα νά ζωγραφίσω νερό στούς τοίχους άπό τό όποιο δέν μπορώ νά άναπαύσω τήν πνευματική μου δίψα, έπειδή στερούμαι τελείως τών έργων, τά όποια εδώ εγκω­μίασα μέ τά λόγια μου. 'Αμήν.

Μετάφρασις ἀπό τά ρουμανικά π. Δαμασκηνός Γρηγοριάτης.

Μέ τήν εὐλογία τοῦ πατρός Δαμασκηνοῦ Γρηγοριάτου