Τοῦ κ. Παύλου Κλιματσάκη, διδάκτορος Φιλοσοφίας
Πρό τα, ὁ Κρίστοφερ Νόλαν ἐπιβεβαίωσε στὸ περιοδικὸ Time ὅτι ἡ βραβευμένη μὲ Ὄσκαρ μαύρη ἠθοποιὸς Λουπίτα Νιόνγκο (Lupita Nyong’o) θὰ ἐνσαρκώσει τὴν Ὡραία Ἑλένη στὴν πολυαναμενόμενη ὑπερπαραγωγὴ «The Odyssey», ὅποτε ξέσπασε ἕνας «ψηφιακὸς πολιτισμικὸς πόλεμος». Σχολιαστές, πλατφόρμες καὶ προσωπικότητες, ὅπως ὁ Ἔλον Μὰσκ κατηγόρησαν τὴν ταινία γιὰ «ἱστορικὴ παραποίηση» καὶ ὑποταγὴ στὴ woke ἀτζέντα. Περαιτέρω, ἡ δημόσια συζήτηση γύρω ἀπὸ αὐτὸ τὸ κάστινγκ συνδέεται καθὼς μὲ τὶς θεωρίες περὶ «ἀφρικανικῶν ριζῶν» (Afro origins) τοῦ ἑλληνικοῦ πολιτισμοῦ. Γιὰ νὰ κατανοήσουμε τὴν πραγματικὴ φύση αὐτοῦ τοῦ περίεργου φαινομένου πρέπει νὰ ξεκινήσουμε ἀπὸ τὴν λεγόμενη Woke Ἀτζέντα, νὰ πᾶμε μετὰ στὶς ψευδὸ-ἱστορικὲς θεωρίες ποὺ τὴ θρέφουν, γιὰ νὰ φθάσουμε στὴν πραγματικὴ ρίζα τοῦ προβλήματος: τὸ γεγονὸς ὅτι οἱ Ἡνωμένες Πολιτεῖες Ἀμερικῆς, ὡς ἕνα κράτος βαθιὰ ἀνομοιογενὲς ἐθνολογικὰ καὶ θρησκευτικά, ἐπιχειροῦν νὰ μετατρέψουν τὶς δικές τους ἐσωτερικὲς ψυχώσεις καὶ τὴν ἀνάγκη τους γιὰ κοινωνικὴ συνοχὴ σὲ μία παγκόσμια, κατασκευασμένη πολιτισμικὴ πραγματικότητα.
Ἡ «Woke Ἀτζέντα» ὡς Μηχανισμὸς Θεσμικῆς Ἐπιβολῆς
Ἡ συζήτηση γιὰ τὴν Ὡραία Ἑλένη δὲν γεννήθηκε σὲ κενὸ ἀέρος. Ἀποτελεῖ τὸ ἄμεσο προϊὸν τῆς ἐπικράτησης τῆς «Woke ἀτζέντας» στὸν δυτικὸ κόσμο. Γιὰ νὰ καταλάβουμε πῶς φτάσαμε στὸ σημεῖο τὸ Hollywood νὰ τροποποιεῖ κλασσικὲς μυθολογίες, πρέπει νὰ δοῦμε πῶς αὐτὴ ἡ ἰδεολογία ἔγινε κυρίαρχη.
Ἡ Woke ἰδεολογία εἶναι τὸ ἐκλαϊκευμένο ἀποτέλεσμα ἀκαδημαϊκῶν θεωριῶν ποὺ κυριάρχησαν στὰ ἀμερικανικὰ πανεπιστήμια τὶς προηγούμενες δεκαετίες. Στοχαστὲς τῆς Σχολῆς τῆς Φρανκφούρτης (Κριτικὴ Θεωρία) καὶ Γάλλοι μεταμοντερνιστὲς (ὅπως ὁ Φουκὼ καὶ ὁ Ντεριντὰ) ἀντικατέστησαν τὴν παραδοσιακὴ ταξικὴ πάλη μὲ μία διαρκῆ πολιτισμικὴ σύγκρουση μεταξὺ «καταπιεστῶν» καὶ «καταπιεζομένων» μὲ βάση τὴ φυλή, τὸ φῦλο καὶ τὴ σεξουαλικότητα. Ἀργότερα, ἡ θεωρία τῆς Διαθεματικότητας (Intersectionality) τῆς Κίμπερλι Κρένσοου ἕνωσε αὐτὰ τὰ ρεύματα καὶ δημιούργησε ἕνα δόγμα: κάθε δομὴ τῆς κοινωνίας, ἀπὸ τὴν ἐπιστήμη μέχρι τὴν τέχνη, εἶναι μία «λευκὴ κατασκευὴ» ποὺ πρέπει νὰ ἀποδομηθεῖ.
Αὐτὴ ἡ φιλοσοφία ἔγινε κυρίαρχη (mainstream), κυρίως ἐπειδὴ οἱ ἀπόφοιτοι τῶν ἀμερικανικῶν πανεπιστημίων στελέχωσαν τὰ τμήματα Ἀνθρωπίνων Πόρων (HR) τῶν πολυεθνικῶν ἑταιρειῶν, τὰ ΜΜΕ καὶ τὶς πλατφόρμες streaming, ἐγκαθιδρύοντας τὸν «ἑταιρικὸ γουοκισμὸ» (Corporate Wokeness), συνδέοντας μὲ συγκεκριμένους κανόνες τὶς χρηματοδοτήσεις μὲ τὴ «φυλετικὴ συμπερίληψη». Τὸ Hollywood μετέτρεψε τὴν ἀλλαγὴ φυλῆς τῶν χαρακτήρων στὶς ταινίες (race-swapping) σὲ ἑταιρικὴ προδιαγραφή, προκειμένου νὰ ἐξασφαλίσει ἠθικὴ νομιμοποίηση καὶ πρόσβαση σὲ παγκόσμιες ἀγορές. Ἡ ἐπιλογὴ τῆς Λουπίτα Νιόνγκο ἀπὸ τὸν Νόλαν εἶναι ἕνα σύμπτωμα αὐτῆς ἀκριβῶς τῆς θεσμικῆς πίεσης: ἡ ἀνάγκη συμμόρφωσης μὲ τὰ σύγχρονα βιομηχανικὰ πρότυπα τῆς Δύσης ὑπερτερεῖ τῆς πιστότητας στὸ πρωτότυπο κείμενο.
Τὰ “Afro Origins” καὶ τὸ Ψευδὸ-Ἱστορικὸν Ὑπόβαθρον
Γιὰ νὰ δικαιολογηθεῖ πολιτικὰ καὶ ἠθικὰ ἡ ἀναφερθεῖσα θεσμικὴ ἐπιβολὴ στὴν “τέχνη”, ἡ Woke ἀτζέντα χρειάζεται ἕνα ἱστορικὸ ἀφήγημα. Τὸν ρόλο αὐτὸ ἀναλαμβάνουν οἱ θεωρίες περὶ Afro origins καὶ τὸ διαβόητο βιβλίο «Μαύρη Ἀθηνᾶ» (Black Athena, 1987) τοῦ Μάρτιν Μπερνάλ. Ὁ Μπερνὰλ ὑποστήριξε ὅτι ὁ ἀρχαῖος ἑλληνικὸς πολιτισμὸς δὲν ἦταν αὐτόχθων ἢ αὐτοδημιούργητος, ἀλλὰ προϊὸν ἀποικισμοῦ καὶ ἐπίδρασης ἀπὸ τοὺς Ἀρχαίους Αἰγυπτίους καὶ τοὺς Φοινίκες, καὶ ὅτι οἱ Εὐρωπαῖοι ἱστορικοὶ τοῦ 19ου αἰώνα ἀπέκρυψαν σκόπιμα αὐτὲς τὶς «ἀφροασιατικὲς ρίζες» λόγῳ ρατσισμοῦ καὶ ἀντισημιτισμοῦ. Στὸ πλαίσιο τοῦ σύγχρονου Ἀφροκεντρισμοῦ, ὁλόκληρη ἡ ἑλληνικὴ μυθολογία παρουσιάζεται ὡς «δάνειο» ἢ «κλοπὴ» ἀπὸ μαύρους πληθυσμούς.
Ἡ ἐπιστημονικὴ κοινότητα (ἀρχαιολόγοι, γλωσσολόγοι καὶ αἰγυπτιολόγοι) ἀπέρριψε συντριπτικὰ τὶς θεωρίες τοῦ Μπερνάλ, ὅπως τεκμηριώνεται στὸν συλλογικὸ τόμο Black Athena Revisited. Δὲν ὑπάρχει καμία ἀρχαιολογικὴ ἔνδειξη αἰγυπτιακοῦ ἀποικισμοῦ στὴν Ἑλλάδα, οἱ ἐτυμολογίες τοῦ Μπερνὰλ χαρακτηρίστηκαν ἐρασιτεχνικές, ἐνῶ οἱ γενετικὲς καὶ ἀνθρωπολογικὲς μελέτες ἀπέδειξαν ὅτι οἱ Ἀρχαῖοι Αἰγύπτιοι ἦταν βορειοαφρικανικὸς πληθυσμός, διακριτὸς ἀπὸ τοὺς πληθυσμοὺς τῆς ὑποσαχάριας Ἀφρικῆς, τοὺς κατ’ ἔξοχην Ἀφρικάνους.
Ὡστόσο, ἡ Woke ἀτζέντα δὲν ἐνδιαφέρεται γιὰ τὴν ἐπιστημονικὴ ἀλήθεια, ἀλλὰ γιὰ τὴ λεγόμενη «Θεραπευτικὴ Ἱστορία» (Therapeutic History). Στόχος εἶναι ἡ ψυχολογικὴ ἐνδυνάμωση τῶν μειονοτήτων μέσῳ τῆς κατασκευῆς ἑνὸς ἔνδοξου, κατασκευασμένου ἀρχαίου παρελθόντος. Ἔτσι, οἱ θεωρίες τῶν Afro origins χρησιμοποιοῦνται ὡς τὸ ἰδεολογικὸ ἄλλοθι, γιὰ νὰ ὑποστηριχθεῖ ὅτι «μία μαύρη Ὡραία Ἑλένη εἶναι ἱστορικὰ δικαιολογημένη, ἀφοῦ ἡ Ἑλλάδα χρωστάει τὸν πολιτισμό της στὴν Ἀφρική».
Ἀπὸ τὰ παραπάνω γίνεται φανερὸ ὅτι τὸ ζήτημα τῆς «μαύρης» Ὡραίας Ἑλένης εἶναι ἕνα ψευδοπρόβλημα. Ἡ σύγκρουση γύρω ἀπὸ τὸ ἂν ἡ Ἑλένη τῆς Σπάρτης θὰ μποροῦσε νὰ εἶναι μαύρη στερεῖται ὁποιασδήποτε σοβαρῆς ἱστορικῆς, λογοτεχνικῆς ἢ φιλοσοφικῆς βάσης. Ἡ προσπάθεια τῶν ὑποστηρικτῶν τοῦ κάστινγκ νὰ παρουσιάσουν τὴ μαύρη Ἑλένη ὡς «ἱστορικὰ πιθανὴ» (ὅπως ἔκανε ἡ παρουσιάστρια Sunny Hostin στὴν ἐκπομπὴ The View) εἶναι ἀνιστόρητη καὶ παραβιάζει τὸ ὁμηρικὸ κείμενο. Στὴν Ἰλιάδα καὶ τὴν Ὀδύσσεια, ὁ Ὅμηρος περιγράφει τὴν Ἑλένη μὲ σαφῆ μεσογειακὰ χαρακτηριστικὰ τῆς ἐποχῆς του, ἀποκαλώντας την «λευκώλενο» (μὲ λευκὰ χέρια) καὶ «ξανθή». Ὁ Ὅμηρος γνώριζε πολὺ καλὰ τοὺς μαύρους πληθυσμοὺς καί, ὅταν ἤθελε, τοὺς περιέγραφε μὲ ἀκρίβεια, ὅπως τὸν κήρυκα Εὐρυβάτη στὴν Ὀδύσσεια (Ραψωδία τ), τὸν ὁποῖο ἀποκαλεῖ «μελανόχροο» (μὲ σκοῦρο δέρμα) καὶ «οὐλοκάρηνο» (μὲ σγουρὰ μαλλιά). Ἡ ἀναγωγὴ τῆς Ὡραίας Ἑλένης σὲ πεδίο φυλετικῆς ἀντιπαράθεσης ἀποτελεῖ μία βίαιη προβολὴ σύγχρονων ἐμμονῶν πάνω σὲ ἕνα ἀρχαῖο κείμενο.
Ἡ πραγματικὴ ρίζα τοῦ Κακοῦ – Ἡ Ἀμερικανικὴ κοινωνικὴ ἀνομοιογένεια
Ἡ μαύρη Ὡραία Ἑλένη εἶναι ἑπομένως ἕνα ψευδοπρόβλημα, ποὺ τρέφεται ἀπὸ ψευδοεπιστημονικὲς θεωρίες (Afro origins) καὶ ἐπιβάλλεται ἀπὸ ἕνα ἐπιθετικὸ ἰδεολογικὸ μηχανισμὸ (Woke ἀτζέντα). Ποιὸ εἶναι ἄραγε τὸ πραγματικό, βαθύτερο πρόβλημα ἀπὸ τὸ ὁποῖο πηγάζουν ὅλα αὐτά; Ἡ ἀπάντηση βρίσκεται στὴ δομὴ τῆς ἴδιας τῆς ἀμερικανικῆς κοινωνίας. Οἱ ΗΠΑ εἶναι ἕνα κράτος βαθιὰ ἀνομοιογενὲς ἐθνολογικά, φυλετικὰ καὶ θρησκευτικά. Σὲ ἀντίθεση μὲ τὰ εὐρωπαϊκὰ ἔθνη-κράτη, τὰ ὁποῖα σφυρηλατήθηκαν πάνω σὲ κοινὲς παραδόσεις, κοινὴ γλώσσα, κοινὴ ἱστορικὴ μνήμη καὶ θρησκευτικὴ συνέχεια αἰώνων, οἱ Ἡνωμένες Πολιτεῖες δημιουργήθηκαν ὡς ἕνα τεχνητὸ πολιτικὸ μωσαϊκὸ μεταναστῶν, αὐτοχθόνων καὶ ἀπογόνων σκλάβων. Αὐτὴ ἡ ἀκραία ἀνομοιογένεια δημιουργεῖ μία μόνιμη, ὑπαρξιακὴ ἀπειλὴ γιὰ τὴν κοινωνικὴ συνοχὴ τῶν ΗΠΑ. Καθὼς δὲν ὑπάρχει ἕνα ὀργανικό, κοινὸ παρελθὸν ποὺ νὰ ἑνώνει ἕνα Ἀγγλοσάξονα προτεστάντη, ἕνα Ἀφροαμερικανό, ἕνα Λατινοαμερικανὸ καθολικὸ καὶ ἕνα Ἀσιάτη μετανάστη, ἡ ἀμερικανικὴ κοινωνία βρίσκεται σὲ μία διαρκῆ κατάσταση ἐσωτερικῆς τριβῆς καὶ φυλετικοῦ ἄγχους.
Γιὰ νὰ διαχειριστεῖ αὐτὴ τὴν ἐσωτερικὴ κρίση ταυτότητας, τὸ ἀμερικανικὸ σύστημα (πανεπιστήμια, κράτος καὶ corporate Hollywood) καταφεύγει α) στὴν ἐργαλειοποίηση τοῦ πολιτισμοῦ: Προσπαθεῖ νὰ «κατασκευάσει» μία νέα, τεχνητὴ παγκόσμια μυθολογία, ὅπου ὅλες οἱ φυλὲς θὰ ἐκπροσωποῦνται παντοῦ, προκειμένου νὰ κατευνάσει τὶς ἐσωτερικὲς φυλετικές της ἐντάσεις καὶ β) στὸν πολιτισμικὸ ἰμπεριαλισμό: Ἐπειδὴ οἱ ΗΠΑ δὲν διαθέτουν δικό τους βαθύ, ἀρχαῖο πολιτιστικὸ ὑπόβαθρο, «ἀπαλλοτριώνουν» τὴν εὐρωπαϊκὴ καὶ τὴν ἑλληνικὴ μυθολογία. Μετατρέπουν παγκόσμια λογοτεχνικὰ κειμήλια, ὅπως τὰ ὁμηρικὰ ἔπη, σὲ ἕνα οὐδέτερο «καμβά», πάνω στὸν ὁποῖο προβάλλουν τὰ δικά τους, ἐσωτερικὰ ψυχολογικὰ προβλήματα περὶ φυλετικῆς ἰσότητας καὶ πολυπολιτισμικότητας. Τὸ γεγονὸς ὅτι ἕνας Ἀφροαμερικανὸς στερεῖται ριζῶν λόγῳ τοῦ ἱστορικοῦ τραύματος τῆς δουλείας εἶναι μὲν ἕνα πραγματικὸ καὶ τραγικὸ πρόβλημα τῶν ΗΠΑ, ἀλλὰ ἡ λύση του δὲν μπορεῖ νὰ εἶναι ἡ παραποίηση τῆς μεσογειακῆς μυθολογίας οὔτε ἡ ἐπιβολὴ τοῦ ἀμερικανικοῦ φυλετικοῦ δίπολου («λευκοὶ ἐναντίον μαύρων») σὲ ὁλόκληρο τὸν πλανήτη.
Συμπέρασμα ἀπὸ ὀρθόδοξον ἄποψιν
Ἡ «μαύρη» Ὡραία Ἑλένη τοῦ Κρίστοφερ Νόλαν δὲν ἀποτελεῖ καλλιτεχνικὴ καινοτομία, οὔτε ἡ συζήτηση γύρω ἀπὸ αὐτὴν συνιστᾶ γνήσιο ἐπιστημονικὸ ἐρώτημα. Πρόκειται γιὰ τὴν παραμορφωμένη ἀντανάκλαση τῆς ἀδυναμίας τῆς ἀμερικανικῆς κοινωνίας νὰ ἐνσωματώσει τὴν ἐθνολογικὴ καὶ θρησκευτική της ἀνομοιογένεια, περνᾶ μέσα ἀπὸ τὴν ἀκαδημαϊκὴ κατασκευὴ ψευδὸ-ἱστορικῶν ἀφηγημάτων, ὅπως τὰ Afro origins, καὶ ἐπιβάλλεται παγκοσμίως μέσῳ τῆς Woke ἀτζέντας τοῦ Hollywood.
Ἡ ἐθνολογικὴ καὶ φυλετικὴ ἀνομοιογένεια τῆς ἀμερικανικῆς κοινωνίας δὲν πρόκειται νὰ λυθεῖ μὲ τέτοια μυθολογήματα καὶ τακτικὲς πολιτιστικῆς ἐπιβολῆς. Ἐν γένει ἡ ἑνότητα τῶν ἀνθρώπων, ἀνεξάρτητα ἀπὸ τὴν φυλή, τὸ ἔθνος, τὴν θρησκεία, τὴν πολιτικὴ στάση καὶ ὅλες τὶς ἄλλες διαφορὲς ποὺ διακρίνουν τοὺς ἀνθρώπους, δὲν ἐπιτυγχάνεται μὲ ἐπινοήματα ποὺ ἀποσκοποῦν σὲ μία ψευδο-ἕνωση, ὅπως ἀκριβῶς ἐπιχειρεῖται σὲ ἕνα ἄλλο πεδίο μὲ τὸν οἰκουμενισμό. Ἡ ἀληθινὴ ἑνότητα τῶν ἀνθρώπων γίνεται ὀρθὰ κατανοητὴ μόνο στὸ πλαίσιο τῆς ὀρθοδοξίας, διότι μόνο ἐκεῖ γίνεται ἀντιληπτὸ ὅτι ἡ ἑνότητα πρέπει νὰ εἶναι ὀντολογικῆς ὑφῆς, πρέπει δηλαδὴ νὰ ξεπερνᾶ τὶς ὑπάρχουσες διαφορὲς ἀντικειμενικὰ καὶ ὄχι μόνο νὰ προσποιεῖται ὅτι τὶς ξεπερνᾶ. Ἡ ὀντολογικὴ ὑπέρβαση τῶν διαφορῶν συντελεῖται μόνο ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ, διότι μόνο Αὐτὸς ἔχει ἀπόλυτη κυριότητα ἐπὶ τῶν ὄντων, εἶναι ὁ Κύριος. Μόνο δι’ Αὐτοῦ καὶ διὰ τῆς χάριτος ποὺ αὐτὸς παρέχει, ὅλοι οἱ ἄνθρωποι μποροῦν νὰ συστήσουν ἕνα ἑνιαῖο σῶμα, τὴν Ἐκκλησία, ὅπου Ἐκεῖνος εἶναι ἡ Ἄμπελος καὶ ἐμεῖς τὰ κλήματα, δηλαδὴ ἀληθινὰ μέλη τοῦ σώματος τοῦ Χριστοῦ, ὁπότε ὅλοι μποροῦν νὰ εἴμαστε ἕνα, χωρὶς νὰ χάνουμε τὴν ἀτομικότητά μας καὶ τὴν ὑπόστασή μας. Μὲ ψευδῆ ἰδεολογήματα ὁ ἄνθρωπος δὲν σώζεται.
