Γιάννης Τσόδουλος
Λέγοντας πολιτισμός, εννοούμε το σύνολο των ηθικών, πνευματικών, τεχνικών και καλλιτεχνικών επιτευγμάτων του ανθρώπου, τα οποία υπηρετούν το κοινωνικό σύνολο. Ο πολιτισμός διακρίνεται σε υλικό ή τεχνικό πολιτισμό και σε ηθικό ή πνευματικό. Στον πρώτο ανήκουν τα επιτεύγματα εκείνα του ανθρώπου, που εξυπηρετούν τις υλικές του ανάγκες, ενώ στον δεύτερο αυτά που συντελούν στην πνευματική καλλιέργεια και στην ηθική τελείωσή του.
Οι πρώτοι πολιτισμοί είχαν υλικό κυρίως χαρακτήρα, γιατί αποσκοπούσαν στη θεραπεία των υλικών αναγκών, με την πάροδο του χρόνου πήρε και την πνευματική του μορφή. Έτσι παρουσιάστηκαν οι επιστήμες και οι καλλιτεχνικές δημιουργίες και έγιναν πράξη οι αρετές και μπήκαν στόχοι της ζωής τα υψηλά ιδανικά.
Αποτελεί κοινή διαπίστωση ότι το είδος του τεχνικού πολιτισμού σήμερα, χαρακτηρίζεται από ένα γιγαντισμό, ένα τεχνολογικό θαύμα. Πρόσφατα προέκυψε και η τεχνική νοημοσύνη.
Όσο κι αν φαίνεται παράδοξο, ο σύγχρονος ηθικός πολιτισμός διανύει τη νηπιακή ηλικία. Εμπόδιο στην ανάπτυξή του στέκεται ο τεχνικός πολιτισμός, ο οποίος καθιέρωσε άλλες αξίες και έδωσε άλλη διάσταση στη ζωή του ανθρώπου. Τα υψηλά ιδανικά νεκρώθηκαν και περιφρονήθηκαν, το μόνο ιδανικό γι αυτούς είναι η ύλη, ότι άλλο απορρίπτεται.
Οι άλλοτε καθιερωμένες ηθικές αξίες, τα αγνά ιδανικά της φιλοπατρίας, του ελληνοχριστιανισμού, του ανθρωπισμού και του σεβασμού βρίσκονται σήμερα σε πτώση. Όποιος εξακολουθεί να διακατέχεται από αυτά, θεωρείται καθυστερημένος. Στη θέση των ιδανικών αυτών μπήκε ο μηδενισμός και ο υλισμός, η αρνησιθρησκεία και η ασέβεια.
Ο σύγχρονος άνθρωπος γίνεται ολοένα και περισσότερο αδιάφορος ηθικά, δείχνοντας υποτίμηση προς τις ηθικές αξίες. Οι αρετές θεωρούνται ιδέες και πράξεις ξεπερασμένες. Ο ενάρετος κατάντησε να θεωρείται σήμερα αφελής. Ακόμα ζητάνε να καταργηθούν τα αριστεία στα σχολεία.
Τον σύγχρονο άνθρωπο τον ενδιαφέρει μόνο να πετύχει το επιθυμητό αποτέλεσμα (ο σκοπός αγιάζει τα μέσα) ακόμη και μέσα από την αδικία ή πάνω από σωρούς πτωμάτων. Ο τεχνικός πολιτισμός έχει ρημάξει ηθικά τον άνθρωπο, ο οποίος πάτησε το πόδι του στη σελήνη, αλλά δεν πάτησε στο σπίτι του διπλανού του που υποφέρει.
Ο τεχνικός πολιτισμός αγνοεί την αθλιότητα κάτω από τα πόδια του. Δυστυχώς, χιλιάδες άνθρωποι πεθαίνουν σήμερα από την πείνα, εκατομμύρια παιδιά σ΄ όλον τον κόσμου υποσιτίζονται ή στερούνται πόσιμου νερού.
Την ίδια ώρα κατασκευάζονται πύραυλοι. Περιφρονούνται οι πνευματικές αξίες και θεοποιείται η ύλη. Από την άλλη πλευρά, ενώ θαυμάζει τα είδωλα του κινηματογράφου, του θεάτρου, του ποδοσφαίρου του τραγουδιού, υποτιμά τους κορυφαίους πνευματικούς ανθρώπους, τους ταγούς και τους δημιουργούς του πνευματικού μας πολιτισμού.
Οι μεγάλοι επιστήμονες, οι καθηγητές πανεπιστημίων, οι σοφοί και οι μεγάλοι λογοτέχνες είναι άγνωστοι στους περισσοτέρους, ενώ ένας μέτριος ποδοσφαιριστής ή τραγουδιστής είναι σε όλους γνωστός. Ο σύγχρονος πολιτισμός έκαμε τον άνθρωπο αντί αφέντη, δούλο των μηχανών.
Του αφαίρεσε την προσωπικότητά του, του στέρησε τη χαρά της δημιουργίας και της πρωτοβουλίας και τον έκανε εξάρτημα της μηχανής. Με αυτόν τον τρόπο τον νέκρωσε συναισθηματικά. Ενώ προκάλεσε αυτό το τεχνικό θαύμα, ο ίδιος τείνει να προκαλέσει την καταστροφή της ανθρωπότητας.
Με τον ανταγωνισμό των εξοπλισμών και μάλιστα των πυρηνικών, κινδυνεύει η γη να γίνει ένα πυρηνικό ολοκαύτωμα. Έτσι η πρόοδος αντί να ωφελήσει, δημιούργησε δίπλα του μια ανασφάλεια, μια αβεβαιότητα, ένα άγχος και του έφερε πολύ κοντά του το θάνατο. Δεν το έχουν και πολύ Τραμπ και Πούτιν να προκαλέσουν τον όλεθρο.
Όταν οι εικόνες πολέμου παύουν να σοκάρουν και οι απώλειες δεν πενθούνται, δεν χάνεται μόνο η αλήθεια, χάνεται και η συνείδηση, η ίδια έννοια του ανθρώπου. Και όλα αυτά γιατί λείπει μιας υψηλής βαθμίδας ανάπτυξη του ηθικού πολιτισμού.
Ο υπερτροφικός τεχνικός πολιτισμός νομιμοποίησε μπορούμε να πούμε και την εκμετάλλευση των μικρών και σχετικά καθυστερημένων κρατών από τα ισχυρά και τεχνολογικά προοδευμένα. Παράλληλα δημιούργησε στρατιές ανέργων γιατί έδωσε το προβάδισμα στη μηχανή, γιατί στηρίζεται πάνω σε υλιστικές αντιλήψεις για τη ζωή.
Μεταξύ του τεχνικού και ηθικού πολιτισμού, υπάρχει ένα μεγάλο χάσμα, που αν δεν γεφυρωθεί θα οδεύουμε από το κακό στο χειρότερο. Πρέπει να καταλάβουμε ότι η μηχανή έγινε, για να υπηρετεί τον άνθρωπο και όχι ο άνθρωπος τη μηχανή.
Επομένως, ο πολιτισμός πρέπει να γίνει ανθρωποκεντρικός και όχι μηχανοκεντρικός, όπως σήμερα. Η ύλη να πάψει να λατρεύεται και ο ηθικός πολιτισμός ας γίνει το θεμέλιο του τεχνικού πολιτισμού. Έτσι η επιστήμη θα ξαναβρεί το σκοπό της, που είναι η ανεύρεση όχι απλώς του ωφέλιμου αλλά και του ωραίου και του αληθινού. Ας έχουμε πάντα υπόψη μας τα λόγια του Παλαμά.
Μην ξεχνάνε πως μόνο οι ηθικές αξίες αφήνουν πίσω τους μνημεία, ενώ οι υλικές, αναστατώσεις και ερείπια. Μη ξεχνάμε τα οκτώ θανάσιμα αμαρτήματα του σύγχρονου πολιτισμού μας τα οποία είναι: ο υπερπληθυσμός της γης, η ερήμωση του φυσικού περιβάλλοντος, ο συναγωνισμός της ταχύτητας, η εξαφάνιση κάθε συναισθήματος, η γενετική κατάπτωση, το ρήγμα στις παραδόσεις, η αυξανόμενη δεκτικότητα του δογματισμού και ο πυρηνικός εξοπλισμός.
(Μέτσοβο)
