Ψυχοφελή

ΘΕΟΚΛΗΤΟΣ ΜΟΝΑΧΟΣ ΔΙΟΝΥΣΙΑΤΗΣ

Η ΟΡΘΟΔΟΞΟΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑ

ΚΑΙ Ο ΑΓΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΠΑΛΑΜΑΣ

«Φώτισόν μου τὸ σκότος, φώτισόν μου τὸ σκότος». Προσευχὴ Ἁγ. Γρ. Παλαμᾶ

Ἡ Ἱ. Μητρόπολις Θεσσαλονίκης, κατ’ ἐπαινετὴν πρωτοβουλίαν τοῦ προκαθημένου αὐτῆς Προέδρου, ἀπεφάσισεν ὅπως τὸ τρέχον ἔτος, ἀφιερωθῇ εἰς τὴν μνήμην τοῦ ἐν Ἁγίοις Πατρὸς ἡμῶν Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ, κατ’ ἀναφαίρετον δικαίωμα καὶ καθῆκον. Ἡ ἐκδήλωσις τοῦ ἑορτασμοῦ τοῦ «ἔτους Ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ», θὰ γίνῃ δι’ ὁμιλιῶν εἰς Ἐκκλησίας, διαλέξεων, ἄρθρων καὶ μελετῶν, ἐπὶ τῆς μεγάλης μορφῆς τοῦ ἁγίου τούτου τῆς ὀρθοδόξου Θεολογίας, συνεπικουρούσης καὶ τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς τοῦ Πανεπιστημίου τῆς Βυζαντινῆς μεγαλοπόλεως Θεσσαλονίκης.

Εὐστοχωτάτη καὶ λίαν ὠφέλιμος ἡ ἰδέα τοῦ ἑορτασμοῦ, ἡ ὁποία ἀποβλέπει, μαζὶ μὲ τὴν ἀπόδοσιν τῆς ὀφειλομένης τιμῆς εἰς τὸν μέγιστον μυστικὸν Θεολόγον τῆς Βυζαντινῆς περιόδου, καὶ εἰς τὴν συνειδητοποίησιν τῶν ἐριτίμων θησαυρῶν τῆς Ὀρθοδόξου Θεολογίας, τὴν ὁποίαν συνεπύκνωσεν ἐν ἑαυτῷ, ὡς ὁ τελευταῖος μέγας Θεολόγος τῆς Ὀρθοδόξου Παραδόσεως.

Διὰ τὴν σημερινὴν ἐποχήν, ἡ προβολὴ τῆς Θεολογίας τοῦ ἁγίου Γρηγορίου, δημιουργεῖ ἕνα προβληματισμὸν διὰ τὴν ἐκπροσωποῦσαν σήμερον τὴν Θεολογίαν τάξιν καὶ αὐτομάτως συνιστᾷ ἓν Ὀρθόδοξον αἴτημα καὶ ἕνα ὀρθόδοξον σκοπόν. Τὸ αἴτημα ὡς ἀφετηρίας τῆς Θεολογίας καὶ τὸν σκοπόν, ὡς οἰκείωσιν τῶν ἐπαγγελιῶν τοῦ Ἱ. Εὐαγγελίου. Διότι, ὁμολογουμένως, ἡ πορεία τῆς Θεολογίας μας σήμερον, πόρρω ἀπέχει ἀπὸ τοῦ νὰ εἶναι ὀρθόδοξος, τόσον κατὰ τὴν ἐφαρμογὴν τῶν Ὀρθοδόξων αἰτημάτων, ὅσον καὶ διὰ τὴν ἐνατένισιν καὶ ἐξάντλησιν τῶν δυνατοτήτων τοῦ ἀνθρώπου τῆς Χάριτος, μέχρις αὐτῆς τῆς θεώσεως, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ ἐπηγγελμένον καὶ ὑποχρεωτικὸν ἀγαθόν.

Τί εἶναι ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ Παλαμᾶς; Ποία ἡ Θεολογία του;

Ἐκκινεῖ ἀπὸ τὴν μεγαλειώδη Γραφικὴν διαπίστωσιν ἀπὸ τὴν ὁποίαν ἤρχισαν τὴν Θεολογικὴν καὶ ἠθικὴν πορείαν των ἅπαντες οἱ Ὀρθόδοξοι Πατέρες, διὰ νὰ φθάσουν εἰς τὴν ὅσον ἐγχωρεῖ τῇ ἀνθρωπίνῃ φύσει θέωσιν. Ἀπὸ τὴν διαπίστωσιν τῆς πλάσεως τοῦ ἀνθρώπου «κατ’ εἰκόνα Θεοῦ καὶ ὁμοίωσιν». Τὴν εἰκόνα τὴν διαφθαρεῖσαν κατὰ κληρονομικὴν ἀναδοχήν, ἐκ τοῦ ἐδεμικοῦ ἐκείνου ὀλισθήματος τῶν πρωτοπλάστων.

Τόσον ὁ θεῖος βίος τοῦ ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ, ὅσον καὶ ἡ τῆς ὑπ’ αὐτοῦ ἐν μιᾷ εἰκόνι «ἐν μυστηρίῳ» ὑψηλῆς του Θεολογίας συναρμολόγησις, ἐκφράζουν ἐναργέστατα τὴν ἀγωνίαν τῆς ψυχῆς του, «διὰ τὸ τηρῆσαι τὴν εἰκόνα ἀλώβητον», ὡς καὶ τὴν ἀγαλλίασιν τῆς καρδίας του, πλεούσης ἐντὸς τοῦ πελάγους τῶν ἀκτίστων ἐπιλάμψεων τοῦ Παναγίου Πνεύματος. Ὅ,τι διακρίνει τὴν βίωσιν, τὸν στοχασμὸν καὶ τὴν εὐφροσύνην τοῦ ἁγίου Γρηγορίου, ἀπαντᾷ καὶ εἰς τοὺς λοιποὺς Πατέρας. Ἀπὸ τῆς ἀπόψεως αὐτῆς καθίσταται φανερόν, ὅτι ὁ ἅγιος Γρηγόριος δὲν ὑπῆρξε «φαινόμενον», εἷς Πατὴρ μὲ ὅλως ἰδιάζοντα στοιχεῖα. Ὅ,τι ἔζησαν οἱ Πατέρες τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, αὐτὸ τὸ ἴδιον ἐβίωσε καὶ ὁ Παλαμᾶς, ἀλλ’ εἰς ἐντονώτερον βαθμόν, καὶ ἐκ λόγων συνθηκῶν, ἐπαρουσίασε μετὰ μοναδικῆς πληρότητος. Ἐν ἄλλοις λόγοις, ὁ Παλαμᾶς ἀποτελεῖ συνέχειαν τῶν Πατέρων, κατὰ τε τὴν βίωσιν καὶ τὴν θεολογίαν. Ἀν ἐγένετο «σκάνδαλον» εἰς τὴν ἐποχήν του, τοῦτο ὀφείλεται εἰς τὸν ἁπλούστατον λόγον, ὅτι ἦτο πολὺ μέγας. Ὅπως ἀκριβῶς καὶ σήμερον, εἶναι ἐξ ἴσου «μωρία», διότι ἡ ἐποχή μας εἶναι ἀντιπνευματική. Παρὰ ταῦτα, εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ ὁμολογοῦμεν ταπεινοφρόνως τὰς ἀσθενείας ἡμῶν καὶ νὰ κηρύττωμεν ὡς ὁ μέγας Παῦλος ἐκεῖνο, ποὺ ἦτο καὶ «σκάνδαλον» καὶ «μωρία».

Πῶς ἐμορφώθη ὁ ἅγιος Γρηγόριος, εἰς μέγιστον Μυστικὸν Θεολόγον;

Ἀπὸ μικρᾶς ἡλικίας ἐνεφάνισε πρώϊμον εὐφυΐαν. Διδάσκεται τὴν κλασσικὴν Φιλοσοφίαν. Ἀναστρέφεται μετὰ τοῦ αὐτοκράτορος Ἀνδρονίκου Β’ τοῦ πρεσβυτέρου καὶ τῶν αὐλικῶν, θαυμαζόμενος ὑπὸ πάντων. Καὶ ἐνῷ προωρίζετο διὰ μεγάλα κοσμικὰ ἀξιώματα, ἐγκαταλείπει τὰ πάντα καὶ μεταβαίνει εἰς Ἅγιον Ὄρος πρὸς ἄσκησιν. Ἀντιλαμβάνεται, ὅτι ἡ κλασσικὴ Φιλοσοφία καὶ ἡ θεωρητικὴ στοιχείωσις ἐν τῷ κύκλῳ τῆς Κ. Διαθήκης, τῷ ἦσαν ἀνεπαρκεῖς· διὸ καὶ ἐπιλαμβάνεται καὶ τῆς ἀσκήσεως ἐν νηστείαις, προσευχαῖς καὶ ἀγρυπνίαις. Ἐγνώριζεν ἀπὸ τοὺς πατέρας, ὅτι ἡ διάσωσις τοῦ «κατ’ εἰκόνα» καὶ ἡ οἰκείωσις κατ’ ἐπέκτασιν τοῦ «καθ’ ὁμοίωσιν», δὲν πραγματοποιοῦνται μὲ τὴν «μόρφωσιν τῆς εὐσεβείας» διὰ τῆς νοησιαρχικῆς καταρτίσεως. Διότι καὶ τὸ κακὸν καὶ τὸ καλόν, εὑρίσκονται βαθύτερον τοῦ ἐγκεφάλου ἐρριζωμένα. Εἰς τὴν καρδίαν. Διὰ τοῦτο διενυκτέρευεν εἰς τὰ ἐρημικώτερα μέρη τοῦ Ἁγίου Ὄρους, φωνάζων ἀγωνιωδῶς: «Φώτισόν μου τὸ σκότος, φώτισόν μου τὸ σκότος…». Ὁ ἄγγελος αὐτός. Δίδαγμα συντριπτικὸν διὰ τοὺς Θεολόγους καὶ τοὺς θεολογοῦντας. Ἡ συνέχεια εἶναι γνωστή. Ἔλαβε τὸ χάρισμα τῆς Θεολογίας, ὅπως ὅλοι οἱ Πατέρες «οὐκ ἀπ’ ἀνθρώπων οὐδὲ δι’ ἀνθρώπου», ἀλλὰ διὰ τῆς Θεομήτορος.

Ἐντεῦθεν καὶ τὰ ὑψηλὰ καὶ μυστικά του βιώματα καὶ αἱ ὑπὲρ φύσιν ἐμπειρίαι. Ἐμπειρίαι, ἀποτελοῦσαι τὴν συνισταμένην τῆς μυστικῆς συναντήσεως τοῦ Παναγίου Πνεύματος μετὰ τῆς καθαρωτάτης ψυχῆς του. Ἀπὸ τοῦ σημείου αὐτοῦ ἀρχίζει τῆς Θεολογίας τὸ ὄργιον, τῆς Θεολογίας νοουμένης, ὡς «γνώσεως ἐν Θεῷ». Καὶ ὁ Παλαμᾶς, εἶχε φθάσει εἰς τὴν μεγαλυτέραν δυνατὴν «γνῶσιν». Εἰς τὴν γνῶσιν ἐκείνην, τῆς ὁποίας οἱ θησαυροί, ἦσαν εἰς τοὺς ἀμοίρους κοινωνίας τοῦ Παναγίου Πνεύματος, νεφελώδη τινὰ καὶ «χείρονα νοήσεως».

Ὁ Παλαμᾶς ἐξέφρασε τοιουτοτρόπως, τὸ αἰώνιον πνεῦμα τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, ἀνανεώνων τὰς ἐμπειρίας της, τὰ βιώματά της, τὴν διδασκαλίαν της καὶ τὰς ἐπαγγελίας της. Ὁ Παλαμᾶς, οὐδὲν ἕτερον συνεισέφερεν εἰς τὴν Ὀρθόδοξον Θεολογίαν, εἰ μὴ μόνον τὴν ἡσυχαστικὴν πνευματικότητα — ὡς καί τινες τῶν πρὸ αὐτοῦ Πατέρων — ἀλλὰ μοναδικῶς τονισμένην.

Οἱ ἀντίπαλοί του, ὁ Βαρλαάμ, ὁ Ἀκίνδυνος, ὁ Γρηγορᾶς, ὁ Καλέκας κ. ἄ., ἦσαν καὶ αὐτοὶ Θεολόγοι. Θεολόγοι, ὅμως, νοησιαρχικοί. Ἐντεῦθεν καὶ ἡ διάστασις. Ωμίλουν εἰς δύο διαφορετικὰς γλώσσας. Ὁ μὲν «ἐθεώρει», οἱ δὲ ἐσκέπτοντο.

Ἐν τῷ Παλαμᾷ ἐλάλει τὸ Ἅγιον Πνεῦμα. Εἰς τοὺς ἀντιπάλους του, ὁ πεπτωκὼς ἄνθρωπος. Τὸ χάσμα ἦτο ἀβυσσαλέον. Καὶ ἦλθεν ἡ Ἐκκλησία, ὄχι νὰ τὸ γεφυρώσῃ, διότι τοῦτο ὡς ἐκ τῆς φύσεώς του ἦτο ἀδύνατον, ἀλλὰ νὰ ἐκδιώξῃ τῶν ἱερῶν περιβόλων της, τὰ ἐγκεφαλικὰ αὐτὰ ἀνθρωπάρια.

Ὅσον περὶ τῆς Θεολογίας τοῦ Παλαμᾶ καὶ τῶν χαρακτηριστικῶν αὐτῆς, θὰ γράψωμεν εἰς τὰ ἑπόμενα.

ΑΘΩΝΙΚΑ ΑΝΘΗ – ΑΡΘΡΑ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΜΑΤΑ

Επί τη χιλιετηρίδι του Αγίου Όρους

ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ “ΑΣΤΗΡ – ΑΛ. & Ε. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ – ΑΘΗΝΑΙ 1962

ΨΗΦΙΟΠΟΙΗΣΗ: Ι.Ν.ΑΓΙΩΝ ΤΑΞΙΑΡΧΩΝ ΙΣΤΙΑΙΑΣ