Ψυχοφελή

ΘΕΟΚΛΗΤΟΣ ΜΟΝΑΧΟΣ ΔΙΟΝΥΣΙΑΤΗΣ

Η ΗΣΥΧΙΑ ΚΑΙ Η ΠΡΟΣΕΥΧΗ ΠΑΡΑ ΤΩ ΠΑΛΑΜΑ

«…οὕτω γινόμεθα ναὸς Θεοῦ, ὅταν μὴ φροντίσι γηΐναις τὸ συνεχὲς τῆς μνήμης διακόπτηται…

ἀλλὰ πάντα ἀποφυγὼν ὁ φιλόθεος ἐπὶ τὸν Θεὸν ἀναχωρῇ».

Μ. Βασίλειος

Η Ἡσυχία δὲν ἀποτελεῖ διακοσμητικόν τι πλαίσιον τῆς προσευχῆς. Εἶναι τὸ ἀναγκαῖον περιβάλλον της. Ἐν τοῖς θορύβοις «τὸ μοναδικὸν τοῦ νοῦ, καθ’ ὃ συνίσταται ὁ ἐντὸς καὶ ὄντως Μοναχός, δυαδικόν, ἔστι δ’ ὅτε καὶ πολυσχιδές, καθίσταται». Ἡ διάσπασις τοῦ ἑνιαίου τῆς ψυχῆς καθιστᾷ ἀδύνατον τὴν ἀληθῆ προσευχήν. Διασπᾶται τὸ «μοναδικὸν» τοῦ νοῦ εἰς «δυαδικὸν» ἢ καὶ «πολυσχιδὲς» ἐκ τῶν συνομιλιῶν καὶ ἀπὸ αὐτῆς τῆς θέας τῶν ἀνθρώπων. Ἐν ἀναλύσει, καὶ αὐτὴ ἡ προσδοκία ἐλεύσεώς τινος προκαλεῖ σύγχυσιν. Ἀλλὰ καὶ γράφων ὁ Ἡσυχαστὴς πρός τινα, ἔστω καὶ πνευματικά, πάλιν δὲν δύναται ν’ ἀποφύγῃ τὴν περισπῶσαν τὸν νοῦν μέριμναν. 
Καὶ ἂν μὲν πρόκειται περὶ προκοψάντων εἰς τὰς ἀρετὰς καὶ διὰ τῆς ἀγάπης ἑνωθέντων μετὰ τοῦ Θεοῦ, ἡ ζημία εἶναι μικρά, διότι αἴρεται μόνον ἡ ἄμεσος καὶ εἰλικρινὴς μυστικὴ ἕνωσις. Διὰ τοὺς ἀσθενεστέρους ὅμως νόας καὶ τὰς ψυχάς, αἵτινες «πολλοῖς περιπίπτουσι νοσήμασιν», ἡ ἐκ τοῦ γράφειν βλάβη εἶναι μεγίστη. Διὰ τοῦτο, εἰς τοὺς ἐν γνώσει καθ’ ἡσυχίαν διάγοντας καὶ μετερχομένους τὴν μοναστικὴν ζωήν, «ἀηδής ἐστιν οὐ μόνον ἡ πρὸς τοὺς πολλοὺς ὁμιλία (ἀναστροφή), ἀλλὰ καὶ ἡ πρὸς αὐτοὺς τοὺς ὁμοτρόπους», διότι «διακόπτεται τὸ συνεχὲς τῆς πρὸς τὸν Θεὸν θυμηρεστάτης ὁμιλίας». Εἶναι ἡ ἰδία σχεδὸν ἄποψις τοῦ Μ. Βασιλείου: «…τοῦτό ἐστι τοῦ Θεοῦ ἐνοίκησις, τὸ διὰ τῆς μνήμης ἔχειν ἐνιδρυμένον ἐν αὐτῷ τὸν Θεόν· οὕτω γινόμεθα ναὸς Θεοῦ, ὅταν μὴ φροντίσι γηΐναις τὸ συνεχὲς τῆς μνήμης διακόπτηται· μηδὲ τοῖς ἀπροσδοκήτοις πάθεσιν ὁ νοῦς ἐκταράττηται, ἀλλὰ πάντα ἀποφυγὼν ὁ φιλόθεος ἐπὶ τὸν Θεὸν ἀναχωρῇ».

Παρὰ τῷ ἁγίῳ Γρηγορίῳ τῷ Παλαμᾷ ἡ ἀξία τῆς εὐχῆς (νοερᾶς Προσευχῆς) τονίζεται μοναδικῶς. Αἱ ἀρεταὶ δὲν ἑνώνουν τὴν ψυχὴν μετὰ τοῦ Θεοῦ, ἀλλ’ ἁπλῶς παρασκευάζουν τὸ ἔδαφος πρὸς ἕνωσιν, «κατὰ τὸ ἐγχωροῦν». Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἑνώνει τὸν νοῦν μὲ τὸν Θεόν, εἶναι ἡ δύναμις τῆς εὐχῆς, ἥτις «ἱερουργεῖ καὶ τελεσιουργεῖ τὴν τοῦ ἀνθρώπου πρὸς τὸ Θεῖον ἀνάτασίν τε καὶ ἕνωσιν».

Ἀλλ’ οὐ παντὸς πᾶσα εὐχὴ ἑνώνει. Χρειάζεται καθαρότης ψυχῆς. Ὁ νοῦς τοῦ ἐμπαθοῦς, ἀκαθάρτους ἀναβρύων λογισμούς, δὲν δύναται νὰ ἔλθῃ εἰς μυστικὴν συνάφειαν μετὰ τοῦ Θεοῦ: «τῷ γὰρ ἐμπαθεῖ νῷ ἑνωθῆναι τὸν Θεὸν ἀδύνατον». Καθ’ ὅσον ὅμως ὁ νοῦς διὰ πνευματικῶν ἀγώνων καθίσταται ἀνώτερος τῶν ἐσπιλωμένων λογισμῶν, «κατὰ τοσοῦτον καὶ τοῦ πένθους γίνεται». Ἀναλόγως δὲ τοῦ πένθους ἀξιοῦται τοῦ ἐλέους καὶ τῆς θείας παρακλήσεως. Ὅταν ὁ νοῦς ἐγχρονίζῃ εἰς τὸ πένθος καὶ τὴν ταπείνωσιν, τότε τὸ παθητικὸν καὶ πρώην ἄρρωστον τῆς ψυχῆς μετασκευάζεται εἰς ὑγιές. Τότε καὶ ὁ νοῦς «εὐρώστως διὰ τὴν ἀμεριμνίαν κινούμενος, τῆς θείας ἀρρήτως χρηστότητος ἐπαισθάνεται· καὶ τῷ σώματι, κατὰ τὸ μέτρον τῆς ἑαυτοῦ προκοπῆς, τῆς οἰκείας χρηστότητος μεταδίδωσιν· ἡ δὲ τοιαύτη ἐγγινομένη χαρὰ τότε τῇ ψυχῇ καὶ τῷ σώματι, ὑπόμνησίς ἐστιν ἀπλανὴς τῆς ἀφθάρτου βιότητος».

* * *

Περὶ τοῦ πνευματικοῦ τούτου ἢ χαροποιοῦ πένθους θὰ γράψωμεν εἰς ἄλλο ἄρθρον. Ὁ θεῖος Παλαμᾶς ὑπὸ τοῦ Παναγίου Πνεύματος ἐνεργούμενος, ὡς καὶ οἱ πρὸ αὐτοῦ Ἅγιοι Πατέρες, ἔγραψε πολλὰ περὶ πένθους, διότι τὸ ἐθεώρει ὡς ἀπαραίτητον μέσον ἀπονίψεως τοῦ «εἰδεχθοῦς προσωπείου» τῆς ψυχῆς. «Ὅταν ὁ νοῦς, γράφει, αἰσθητοῦ παντὸς ἀπαναστῇ καὶ τοῦ κατακλυσμοῦ τῆς περὶ ταῦτα τύρβης ἀνακύψῃ καὶ κατοπτεύσῃ τὸν ἐντὸς ἄνθρωπον, πρῶτον μὲν ἐνιδὼν τὸ προσγεγενημένον εἰδεχθὲς προσωπεῖον ἐκ τῆς κάτω περιπλανήσεως, τοῦτο διὰ πένθους ἀπονίψασθαι σπεύδει». Ἔχει δὲ τοιαύτην σχέσιν ἡ ἡσυχία μὲ τὴν προσευχὴν καὶ τὸ πένθος — κατὰ τὸν ἅγιον Γρηγόριον — ὥστε εἶναι ἀδύνατον νὰ προέλθῃ οἱαδήποτε ἀρετὴ ἄνευ τῆς διὰ τῶν ἀνωτέρω καθάρσεως τῆς ψυχῆς. Ὁ ἴδιος δὲ ἐθρήνει ἀκαταπαύστως· καὶ θὰ ἠδυνάμεθα νὰ εἴπωμεν περὶ τοῦ Παλαμᾶ ὅ,τι πολλοὺς αἰῶνας πρότερον, εἶπον διὰ τὸν Ἱερὸν Αὐγουστῖνον οἱ σύγχρονοί του: «Εὐκολώτερον στήσαις ποταμοῦ ρεύματα ἢ τὰ Αὐγουστίνου δάκρυα». Διὸ καὶ εἰς μίαν ἀποστροφὴν τοῦ «Ἐγκωμίου τοῦ Παλαμᾶ» ὑπὸ τοῦ φίλου καὶ συνασκητοῦ του Πατριάρχου Φιλοθέου, λέγονται ταῦτα: «Καὶ τί χρὴ καὶ λέγειν, ὅπου γε καὶ σιωπῶν, καὶ μόνον ὁρώμενος, ὦ θαυμάσιε, θαῦμα ταῖς τῶν ὁρώντων ψυχαῖς ἐνεποίεις; νῦν μὲν σύννους τις ὢν καὶ πρὸς ἑαυτὸν καὶ τὸν Θεὸν ὅλως ἐπεστραμμένος, καὶ λελουμένος ὑπερφυῶς τοῖς καινοῖς ἐκείνοις ρεύμασι τῶν δακρύων· νῦν δ’ ὡς ἀπὸ καμίνου πυρὸς τὰ πρόσωπα φέρων ὑπὲρ φύσιν φωτοειδῆ, καὶ τῷ πυρὶ τοῦ Πνεύματος μετασκευασμένα τε καὶ ἠλλοιωμένα, καὶ μάλισθ’ ὅτε τῆς τῶν ἱερῶν μυστικῆς τελετῆς, ἢ καὶ τοῦ οἰκίσκου καὶ τῆς ἡσυχίας ἐξείης…». .

Ἡ «ἐν πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ προσευχὴ» πραγματοῦται τότε, ὅταν πᾶσαι αἱ δυνάμεις τῆς ψυχῆς συναχθοῦν ἀπὸ τοῦ σκορπισμοῦ αὐτῶν καὶ ἀναπαυθοῦν πρὸς τὸν Θεόν. «Ὅταν τὸ ἑνιαῖον τοῦ νοῦ γένηται τρισσόν, μένον ἑνιαῖον, τότε συνάπτεται τῇ Θεαρχικῇ Τριαδικῇ Μονάδι, πᾶσαν ἀποκλείσαν πλάνης εἴσοδον, καὶ ὑπεράνω καθεστὼς σαρκὸς καὶ κόσμου καὶ κοσμοκράτορος». Τὸ ἑνιαῖον τοῦ νοῦ, περὶ οὗ ὁμιλεῖ ἐνταῦθα ὁ ἱερὸς Παλαμᾶς, εἶναι ἡ ἁπλότης τοῦ νοῦ συνισταμένη εἰς τὴν φυσικήν του καθαρότητα. Ὅταν, λοιπόν, τὸ ἁπλοῦν τοῦ νοῦ, κατὰ φύσιν λειτουργοῦν, «γένηται τρισσόν», δηλαδὴ νοῦς, λόγος καὶ βούλησις, «μένον ἁπλοῦν», τότε ἑνοῦται μετὰ τοῦ Θεοῦ, μηδεμίαν ὄχλησιν ἐντεῦθεν ὑφιστάμενον ἀπὸ τὴν σάρκα, τὸν κόσμον καὶ τὸν διάβολον. Γίνεται δὲ τὸ ἑνιαῖον τοῦ νοῦ τρισσόν, μένον ἑνιαῖον, «ἐν τῇ πρὸς ἑαυτὸν στροφῇ καὶ τῇ δι’ ἑαυτοῦ πρὸς Θεὸν ἀνόδῳ». Ἐνταῦθα πρόκειται περὶ ἐνδοστρεφείας, περὶ ἧς θὰ γράψωμεν ἐφεξῆς ἡ ὁποία εἶναι γνωστὴ μεταξὺ τῶν Νηπτικῶν καὶ Μυστικῶν Πατέρων ὡς «κυκλικὴ κίνησις τοῦ νοῦ», ἥτις εἶναι καὶ ἡ ἀπλανὴς μέθοδος τῆς Νοερᾶς Προσευχῆς. Περὶ αὐτῆς ὁ Μ. Βασίλειος εἶπε: «Νοῦς μὴ σκεδαννύμενος ἐπὶ τὰ ἔξω, μηδὲ ὑπὸ τῶν αἰσθητηρίων διαχεόμενος, ἐπάνεισι μὲν πρὸς ἑαυτόν, δι’ ἑαυτοῦ δὲ πρὸς τὴν Θεοῦ ἔννοιαν ἀναβαίνει…».

 

 

ΑΘΩΝΙΚΑ ΑΝΘΗ – ΑΡΘΡΑ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΜΑΤΑ

Επί τη χιλιετηρίδι του Αγίου Όρους

ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ “ΑΣΤΗΡ – ΑΛ. & Ε. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ – ΑΘΗΝΑΙ 1962

ΨΗΦΙΟΠΟΙΗΣΗ: Ι.Ν.ΑΓΙΩΝ ΤΑΞΙΑΡΧΩΝ ΙΣΤΙΑΙΑΣ