ΙΧΘΥΣ: ΟΙ ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΑΠΟΚΛΙΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΤΟΥ ΝΙΚΟΛΑΪ ΜΠΕΡΝΤΙΑΕΦ

Δευτέρα 2 Φεβρουαρίου 2026

ΟΙ ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΑΠΟΚΛΙΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΤΟΥ ΝΙΚΟΛΑΪ ΜΠΕΡΝΤΙΑΕΦ

ΝΙΚΟΛΑΪ ΜΠΕΡΝΤΙΑΕΦ

ΟΙ ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΑΠΟΚΛΙΣΕΙΣ

ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ

Ο Νικολάι Μπερντιάεφ, Ρώσος φιλόσοφος του 20ού αιώνα, άσκησε επιρροή σε ορισμένους Έλληνες θεολόγους και στοχαστές. Οι ιδέες του για την πρωταρχική ελευθερία, την άρνηση της αιώνιας κόλασης, τον υπερ-μυστικισμό και την «εσωτερική Εκκλησία» προκάλεσαν συζητήσεις γύρω από την πνευματική ελευθερία του ανθρώπου και τη σχέση φιλοσοφίας και Ορθοδοξίας. Παρά την εκτίμηση που έτυχαν, οι θέσεις του συγκρούονται με τα βασικά δόγματα της Εκκλησίας. Το κείμενο του π.Σεραφείμ Ρόουζ ακολουθούν μερικές παρατηρήσεις δικές μας:

Ο Νικολάι Μπερντιάεφ (1874–1949) σε καμία κανονική εποχή δεν θα θεωρούνταν ορθόδοξος χριστιανός. Θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως γνωστικιστής-ουμανιστής, ένας φιλόσοφος που αντλούσε την έμπνευσή του περισσότερο από δυτικούς αιρετικούς και «μυστικιστές» παρά από ορθόδοξες πηγές. Το γεγονός ότι εξακολουθεί να αποκαλείται σε ορισμένους ορθόδοξους κύκλους «ορθόδοξος φιλόσοφος» ή ακόμα και «θεολόγος» αποτελεί απλώς μια θλιβερή συνέπεια της θρησκευτικής άγνοιας των καιρών μας. Θα παραθέσουμε μερικά αποσπάσματα από τα έργα του. Κοιτάζοντας αφ’ υψηλού τους Πατέρες της Ορθοδοξίας, το «μοναστικό ασκητικό πνεύμα της ιστορικής Ορθοδοξίας» και, στην ουσία, όλο τον «συντηρητικό Χριστιανισμό που… κατευθύνει όλες τις πνευματικές προσπάθειες του ανθρώπου προς τη μετάνοια και τη σωτηρία», ο Μπερντιάεφ αναζητούσε αντ’ αυτού μια «εσωτερική Εκκλησία», μια «Εκκλησία του Αγίου Πνεύματος», εκείνη την «πνευματική θεώρηση της ζωής που τον 18ο αιώνα βρήκε καταφύγιο στις μασονικές στοές».

Πίστευε ότι η «Εκκλησία βρίσκεται ακόμη σε δυνητική κατάσταση», ότι «είναι ατελής», και περίμενε τον ερχομό μιας «οικουμενικής πίστης», μιας «πληρότητας της πίστης», η οποία θα ένωνε όχι μόνο τα διάφορα ρεύματα του Χριστιανισμού (διότι «ο Χριστιανισμός πρέπει να είναι ικανός να υφίσταται σε ποικίλες μορφές στην Καθολική Εκκλησία»), αλλά επίσης και τις «μερικές αλήθειες όλων των αιρέσεων» και όλη την «ουμανιστική δημιουργική δραστηριότητα του σύγχρονου ανθρώπου… ως θρησκευτική εμπειρία καθαγιασμένη εν τω Πνεύματι». Πλησιάζει η εποχή ενός «νέου Χριστιανισμού», ενός «νέου μυστικισμού», ο οποίος θα είναι βαθύτερος από όλες τις θρησκείες και καλείται να τις ενώσει· καθώς «υπάρχει μια μεγάλη πνευματική αδελφότητα… στην οποία ανήκουν όχι μόνο οι Εκκλησίες Ανατολής και Δύσης, αλλά επίσης και όλοι όσοι οι επιδιώξεις τους στρέφονται προς τον Θεό και το Θείο, ουσιαστικά όλοι όσοι ελπίζουν σε οποιοδήποτε είδος πνευματικής ανόδου» — με άλλα λόγια, άνθρωποι που ανήκουν σε οποιαδήποτε θρησκεία, αίρεση ή θρησκευτική ιδεολογία.

Προφητεύει τον ερχομό μιας «νέας και τελικής αποκάλυψης», μιας «νέας εποχής του Αγίου Πνεύματος», αναβιώνοντας τις προφητείες του Ιωακείμ της Φλόρα, Λατίνου μοναχού του 12ου αιώνα, ο οποίος έβλεπε πώς δύο αιώνες —του Πατρός (Παλαιά Διαθήκη) και του Υιού (Καινή Διαθήκη)— παραχωρούσαν τη θέση τους στον τελευταίο αιώνα, τον «τρίτο αιώνα του Αγίου Πνεύματος». Ο Μπερντιάεφ γράφει: «Ο κόσμος κινείται προς μια νέα πνευματικότητα και προς έναν νέο μυστικισμό· σε αυτόν δεν θα υπάρχει πλέον θέση για την ασκητική κοσμοθεωρία». «Η επιτυχία της κίνησης προς την ένωση του Χριστιανισμού προϋποθέτει μια νέα εποχή στον ίδιο τον Χριστιανισμό, μια νέα και βαθιά πνευματικότητα, δηλαδή μια νέα έκχυση του Αγίου Πνεύματος».

Είναι απολύτως σαφές ότι δεν υπάρχει τίποτα κοινό ανάμεσα σε αυτές τις υπερ-οικουμενιστικές φαντασιώσεις και τον ορθόδοξο Χριστιανισμό, τον οποίο ο Μπερντιάεφ στην πραγματικότητα περιφρονούσε. Εντούτοις, όποιος αισθάνεται το θρησκευτικό κλίμα της εποχής μας, θα δει ότι αυτές οι φαντασιώσεις στην πραγματικότητα συμπίπτουν με ένα από τα κύρια ρεύματα της σύγχρονης θρησκευτικής σκέψης. Ο Μπερντιάεφ μπορεί όντως να φαίνεται ως «προφήτης» — ή μάλλον, ένιωσε εκείνο το ρεύμα της θρησκευτικής σκέψης και των συναισθημάτων που στις μέρες του δεν ήταν τόσο εμφανές, αλλά στις μέρες μας έχει γίνει σχεδόν κυρίαρχο. Παντού δεν ακούει κανείς παρά μόνο για ένα νέο «κίνημα του Πνεύματος». Και ιδού, ο ορθόδοξος κληρικός, Δρ. Ευσέβιος (παπα)Στεφάνου, προσκαλεί τους ορθόδοξους χριστιανούς να προσχωρήσουν σε αυτό το κίνημα, όταν γράφει για την «ισχυρή έκχυση του Αγίου Πνεύματος στις μέρες μας» («Λόγος», Ιανουάριος 1972). Σε άλλο σημείο της ίδιας έκδοσης (Μάρτιος 1972, σελ. 8), το μέλος της συντακτικής ομάδας, Ασάνιν, αναβιώνει όχι μόνο το όνομα, αλλά και το ίδιο το πρόγραμμα του Μπερντιάεφ: «Συστήνουμε τα συγγράμματα του Νικολάι Μπερντιάεφ, του μεγάλου πνευματικού προφήτη του αιώνα μας. Είναι μια πνευματική ιδιοφυΐα… ο μεγάλος θεολόγος της πνευματικής δημιουργικότητας… Τώρα το κουκούλι της Ορθοδοξίας έχει διαρραγεί… Ο Θείος Λόγος οδηγεί τον Λαό Του σε μια νέα κατανόηση της ιστορίας του και της αποστολής του ενώπιόν Του. Ο “Λόγος” είναι ο προάγγελος αυτής της νέας εποχής, της νέας κατάστασης της Ορθοδοξίας».

ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟΣ ΣΕΡΑΦΕΙΜ (ΡΟΟΥΖ) ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΚΑΙ Η ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ

Εκτός από όλα όσα αναφέρει ο μακαριστός π. Σεραφείμ Ρόουζ για τις ιδέες του Ρώσου φιλοσόφου, υπάρχει ένας μακρύς κατάλογος κακοδοξιών στο σύνολο έργο του. Για τον Μπερντιάεφ, η ιδέα της αιώνιας κόλασης είναι ασύμβατη με τη νίκη του Χριστού επί του θανάτου. Θεωρούσε ότι, αν η κόλαση είναι αιώνια, τότε ο Θεός «απέτυχε» στη δημιουργία, καθώς ένα μέρος της θα παρέμενε για πάντα χωρισμένο από Αυτόν. Πίστευε ότι η δικαιοσύνη του Θεού δεν μπορεί να επιβάλει άπειρη τιμωρία για αμαρτήματα που διαπράχθηκαν μέσα στον περιορισμένο χρόνο της επίγειας ζωής και συνέδεε την παραδοσιακή διδασκαλία με ένα «σαδιστικό» ένστικτο που οι άνθρωποι προβάλλουν στον Θεό.

Ο Μπερντιάεφ προσέγγιζε την ιδέα της «Αποκατάστασης των Πάντων» δηλαδή την τελική σωτηρία όλων των πλασμάτων, ακόμη και των δαιμόνων. Υποστήριζε ότι η αγάπη του Θεού είναι τόσο ισχυρή που στο τέλος θα «νικήσει» την ελευθερία του ανθρώπου να λέει «όχι» στον Θεό. Για εκείνον, η σωτηρία δεν μπορεί να είναι ατομική· όσο υπάρχει έστω και ένας άνθρωπος στην κόλαση, κανένας δεν μπορεί να είναι πλήρως ευτυχισμένος στον Παράδεισο. Παράλληλα, ο φιλόσοφος θεωρούσε ότι η Εκκλησία χρησιμοποίησε τον φόβο της κόλασης ως μέσο πειθαρχίας και ελέγχου των μαζών. Κατά την άποψή του, ο αληθινός Χριστιανισμός πρέπει να βασίζεται στην ελευθερία και τη δημιουργικότητα, όχι στον τρόμο μιας μεταθανάτιας τιμωρίας. Γενικά, ο Μπερντιάεφ μετατρέπει την κόλαση από δογματική πραγματικότητα σε ψυχολογική και υπαρξιακή κατηγορία. Αυτή η θέση τον φέρνει σε άμεση σύγκρουση με την Ορθόδοξη Παράδοση, η οποία, αν και τονίζει το έλεος του Θεού, προειδοποιεί για την πραγματική πιθανότητα της αιώνιας απώλειας, η οποία προκύπτει από την ελεύθερη επιλογή του ανθρώπου.

Εκτός από τις θεωρίες του για την κόλαση και τον «Τρίτο Αιώνα» του Πνεύματος, ο Μπερντιάεφ διατύπωσε και άλλες ιδέες που η Εκκλησία μας θεωρεί σοβαρές δογματικές παρεκκλίσεις. Οι απόψεις του συχνά πλησίαζαν περισσότερο τον εσωτερισμό παρά τη βιβλική παράδοση.

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά και αμφιλεγόμενα στοιχεία της φιλοσοφίας του Μπερντιάεφ είναι η έννοια του «Unground» ή Άκτιστου Χάους. Ο Μπερντιάεφ δανείστηκε τον όρο από τον Γερμανό μυστικιστή Γιάκομπ Μπέμε και τον ερμήνευσε ως μια πρωταρχική ελευθερία που υπάρχει ανεξάρτητα από τον Θεό ή παράλληλα με Αυτόν. Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, πριν από τη δημιουργία ή την ύπαρξη οποιουδήποτε όντος υπάρχει ένα άκτιστο «τίποτα», ένα χάος που είναι η βάση της ελευθερίας και της δημιουργίας. Ο Μπερντιάεφ χρησιμοποιούσε αυτή την έννοια για να εξηγήσει την ύπαρξη του κακού, ισχυριζόμενος ότι ο Θεός δεν φέρει ευθύνη για αυτό, αφού η ελευθερία —και επομένως και η πιθανότητα άρνησης ή πτώσης— προϋπάρχει. Από ορθόδοξη σκοπιά, η θεωρία του Unground συγκρούεται με το δόγμα του Θεού ως απόλυτου Αρχής και Πηγής όλων των όντων.

Στην άποψη για την προτεραιότητα της ελευθερίας έναντι του όντος, ο Μπερντιάεφ θεωρούσε την ελευθερία ανώτερη από την ύπαρξη, ακόμη και από τον Θεό, στον οποίο «υποτάσσεται». Στην Ορθόδοξη θεολογία, μόνο ο Θεός είναι άναρχος και υπερβατικός· ό,τι υπάρχει, ακόμη και η ελευθερία του ανθρώπου, δημιουργείται από Αυτόν και συμμετέχει στην θεία τάξη. Η τοποθέτηση μιας ανεξάρτητης «πρωταρχικής ελευθερίας» εκτός Θεού θεωρείται οντολογικός δυϊσμός και απομακρύνει τη σκέψη από την παραδοσιακή θεολογική κατανόηση της Δημιουργίας και της σχέσης Θεού–κόσμου.

Στο έργο του «Το Νόημα της Δημιουργίας», ο Μπερντιάεφ ανέπτυξε επίσης μια θεωρία για το φύλο, σύμφωνα με την οποία ο τέλειος άνθρωπος είναι ανδρόγυνος (Γνωστικισμός) και ο διαχωρισμός σε άνδρα και γυναίκα είναι συνέπεια της πτώσης. Θεωρούσε τον γάμο και την τεκνογονία κατώτερα, ανήκοντα στον «κόσμο της ανάγκης», προσεγγίζοντας τις αρχαίες γνωστικές θεωρίες που δαιμονοποιούν τη βιολογική αναπαραγωγή.

Η ιδέα της «Όγδοης Ημέρας» εκφράζει την πεποίθηση του Μπερντιάεφ ότι ο άνθρωπος οφείλει να συνεχίσει τη δημιουργία του κόσμου, προσθέτοντας μια νέα διάσταση στη δημιουργία. Η Ορθοδοξία αναγνωρίζει τη συνεργασία ανθρώπου και Θεού στη σωτηρία, αλλά δεν δέχεται ότι η ανθρώπινη δημιουργικότητα είναι αναγκαία για την ολοκλήρωση του Θεού ή ότι ισοδυναμεί με την αγιότητά Του.

Τέλος ο Μπερντιάεφ πίστευε σε έναν «Αριστοκρατικό Πνευματισμό», σύμφωνα με τον οποίο η αληθινή Εκκλησία είναι μια αόρατη κοινότητα εκλεκτών πνευμάτων και όχι ο ορατός οργανισμός με τους επισκόπους και τα Μυστήρια. Η άποψη αυτή υποτιμά την ανάγκη της Ιεράς Παράδοσης και των Μυστηρίων, μετατρέποντας τον Χριστιανισμό σε ατομική φιλοσοφική αναζήτηση, αντί για συμμετοχή στην κοινότητα και τη σωτηρία.

Συνολικά, οι θέσεις του Μπερντιάεφ παρουσιάζουν μια φιλοσοφική και μυστικιστική θεώρηση που συγκρούεται με την Ορθόδοξη διδασκαλία, εισάγοντας στοιχεία δυϊσμού, εσωτερισμού και υπερβολικής υπερτίμησης της ανθρώπινης ελευθερίας και δημιουργικότητας.

ΠΗΓΕΣ & ΒΟΗΘΗΜΑΤΑ:

Αυτό το άρθρο δημοσιεύθηκε στην ιστοσελίδα του Ι.Ν. Αγίων Ταξιαρχών Ιστιαίας. Ευχαριστούμε για την αναδημοσίευση!