Πατερικά

ΜΕΓΑΛΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΑΠΟ  ΕΠΙΣΤΟΛΕΣ

ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥΣ ΤΗΣ ΔΥΣΗΣ

Εισαγωγικό από entaksis:  Οι επιστολές του Μεγάλου Βασιλείου προς τους επισκόπους της Δύσης γράφτηκαν με έναν βασικό σκοπό: να ζητήσει τη βοήθειά τους για να διορθωθεί η χαοτική εκκλησιαστική κατάσταση στην Ανατολή. Ο Βασίλειος περιγράφει με μελανά χρώματα τα δεινά των ανατολικών Εκκλησιών, ενώ ταυτόχρονα επαινεί την ειρήνη και την ομόνοια που επικρατούσε στη Δύση — μια εικόνα που συχνά υπερέβαλλε, ελπίζοντας να παρακινήσει τους Δυτικούς σε δράση. Η διαφορά μεταξύ Ανατολής και Δύσης την εποχή εκείνη ήταν κυρίως πολιτική. Στη Δύση βασίλευαν ορθόδοξοι αυτοκράτορες (Ουαλεντινιανός Α΄ και Γρατιανός), προσφέροντας σχετική ασφάλεια στην Εκκλησία. Αντίθετα, στην Ανατολή ο αυτοκράτορας Ουάλης ήταν θερμός υποστηρικτής του Αρειανισμού και καταδίωκε τους ορθοδόξους.

Ωστόσο, η ηρεμία στη Δύση δεν ήταν πάντα δεδομένη. Λίγα χρόνια νωρίτερα, επί αυτοκράτορα Κωνστάντιου, η πίεση ήταν τόσο μεγάλη που ακόμη και ο Πάπας Λιβέριος αναγκάστηκε να υπογράψει το αρειανικό «Σύμβολο του Σιρμίου» (358). Μέχρι το 360, όλες οι μεγάλες εκκλησιαστικές έδρες (Ρώμη, Αλεξάνδρεια, Αντιόχεια, Κωνσταντινούπολη) ελέγχονταν από Αρειανούς ή υποταγμένους σε αυτούς επισκόπους.

Μετά την εκλογή του ως Αρχιεπίσκοπος Καισαρείας, ο Βασίλειος προσπάθησε να αφυπνίσει τους Δυτικούς, ζητώντας τους τρία συγκεκριμένα πράγματα:

  1. Δογματική Καταδίκη: Να καταδικάσουν επίσημα τον Μαρκέλλο Αγκύρας, που είχε παρεκκλίνει προς τον μοναρχιανισμό.
  2. Εκκλησιαστική Αναγνώριση: Να σταματήσουν να υποστηρίζουν τον Παυλίνο στην Αντιόχεια και να αναγνωρίσουν ως νόμιμο επίσκοπο τον Μελέτιο, τον οποίο ο Βασίλειος θεωρούσε κλειδί για την ενότητα των Ορθοδόξων.
  3. Πολιτική Πίεση: Να μεσολαβήσουν στον αυτοκράτορα Ουάλη ώστε να σταματήσει τους διωγμούς.

Η προσπάθεια ξεκίνησε το φθινόπωρο του 371. Ο Βασίλειος, αναγνωρίζοντας το κύρος του Μεγάλου Αθανασίου στην Αλεξάνδρεια, ζήτησε τη μεσολάβησή του. Έστειλε τον διάκονο Δωρόθεο στη Ρώμη και την Αλεξάνδρεια, ξεκινώντας μια από τις πιο σημαντικές εκκλησιαστικές αλληλογραφίες της ύστερης αρχαιότητας.

Επιστολή 90 — Προς τους Αδελφούς Επισκόπους της Δύσης

Η Επιστολή 90 γράφτηκε πριν το Πάσχα του 372 και εστάλη προς τους δυτικούς επισκόπους μέσω του διακόνου Σαβίνου. Παρ’ όλα αυτά, έφτασε στα χέρια των παραληπτών πολλούς μήνες αργότερα, διότι ο διάκονος περιηγήθηκε σε πολλές περιοχές της Ανατολής και καθυστέρησε την επιστροφή του στη Δύση. Παρά τον γενικό τίτλο της, ο οποίος πιθανώς προστέθηκε αργότερα από συλλέκτη, φαίνεται πως απευθυνόταν σε ένα μόνο πρόσωπο: τον επίσκοπο Ρώμης Δάμασο.

(…)

Τα δεινά που μας θλίβουν είναι γνωστά, ακόμη και αν δεν τα αφηγούμαστε τώρα εμείς, διότι από καιρό έχουν ακουστεί σε όλη την οικουμένη. Τα δόγματα των Πατέρων έχουν καταφρονηθεί, οι αποστολικές παραδόσεις έχουν εξουθενωθεί, στις Εκκλησίες επικρατούν ευρήματα πολυμήχανων ανθρώπων· οι άνθρωποι πλέον μηχανεύονται, δεν θεολογούν· η σοφία του κόσμου, έχοντας απομακρύνει το καύχημα του Σταυρού, κατέχει πλέον την πρώτη θέση. Ποιμένες εξορίζονται, εισάγονται αντ’ αυτών βαρείς λύκοι, που κατασπαράζουν το ποίμνιο του Χριστού. Οι ναοί είναι έρημοι από εκκλησιαζόμενους, οι ερημιές είναι γεμάτες από εκείνους που θρηνούν. Οι πρεσβύτεροι θρηνούν συγκρίνοντας τα παλαιά με τα τωρινά, οι νέοι είναι πιο αξιολύπητοι, διότι δεν γνωρίζουν ποια αγαθά έχουν στερηθεί.

Αυτά τα γεγονότα ασφαλώς είναι ικανά να κινήσουν σε συμπάθεια όσους έχουν διδαχθεί την αγάπη του Χριστού. Αλλά τα λόγια, σε σύγκριση με την αλήθεια των πραγμάτων, υπολείπονται πολύ της αξίας τους. «Εάν λοιπόν υπάρχει παρηγοριά αγάπης, εάν υπάρχει κοινωνία Πνεύματος, εάν υπάρχουν σπλάχνα οικτιρμών», κινηθείτε σε βοήθειά μας.

Λάβετε τον ζήλο της ευσέβειας, βγάλτε μας από αυτή την τρικυμία. Ας ακουστεί και μεταξύ μας με παρρησία εκείνο το καλό κήρυγμα των Πατέρων, που καταστρέφει τη βδελυρή αίρεση του Αρείου και οικοδομεί τις Εκκλησίες στη γνήσια διδασκαλία, όπου ο Υιός ομολογείται ομοούσιος με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα συναριθμείται και συλλατρεύεται ως ισότιμο. Έτσι, την παρρησία που σας έδωσε ο Κύριος υπέρ της αλήθειας και το καύχημα για την ομολογία της θείας και σωτήριας Τριάδας, αυτά να τα χαρίσει και σε εμάς μέσω των προσευχών και της συνεργασίας σας.

Τις λεπτομέρειες για την κατάσταση των πραγμάτων θα σας τις γνωστοποιήσει ο προαναφερθείς συνδιάκονος. Εξάλλου, συμφωνήσαμε με όλα όσα κανονικώς ορίστηκαν από την τιμιότητά σας, αποδεχόμενοι τον αποστολικό σας ζήλο υπέρ της Ορθοδοξίας.

 

Επιστολή 243 — Προς Ιταλούς και Γάλλους Επισκόπους

(…)

Μας κατέλαβε διωγμός, τιμιώτατοι αδελφοί, και μάλιστα ο πιο βαρύς διωγμός. Διότι διώκονται οι ποιμένες για να διασκορπιστούν τα ποίμνια. Και το χειρότερο είναι ότι ούτε οι κακοπαθούντες έχουν τη βεβαιότητα του μαρτυρίου, ούτε οι λαϊκοί τιμούν τους αγωνιζομένους σαν να ανήκουν στην τάξη των μαρτύρων, επειδή οι διώκτες τώρα φέρουν το όνομα του Χριστιανού. Ένα είναι τώρα το έγκλημα που τιμωρείται αυστηρά: η ακριβής τήρηση των πατερικών παραδόσεων. Γι’ αυτό οι ευσεβείς εξορίζονται από τις πατρίδες τους και μεταφέρονται στις ερημιές. Ούτε τα λευκά μαλλιά σέβονται οι δικαστές, ούτε την άσκηση της ευσέβειας, ούτε τον βίο σύμφωνα με το Ευαγγέλιο, από τα νιάτα ως τα γηρατειά. Ενώ κανείς εγκληματίας δεν καταδικάζεται χωρίς μάρτυρες, επίσκοποι συλλαμβάνονται μόνο με βάση συκοφαντίες, και χωρίς να προσκομιστεί καμία απόδειξη για τις κατηγορίες, παραδίδονται στην τιμωρία. Μερικοί μάλιστα ούτε γνώρισαν κατήγορο, ούτε είδαν δικαστήριο, ούτε συκοφαντήθηκαν καν· αλλά αρπάχθηκαν βίαια αργά τη νύχτα, στάλθηκαν στην εξορία και παραδόθηκαν στον θάνατο από τις κακουχίες της ερημιάς.

 

Τα δε ακολουθούντα σε αυτά είναι γνωστά σε καθέναν, ακόμη και αν σιωπήσουμε εμείς· φυγές πρεσβυτέρων, φυγές διακόνων και λεηλασίες όλου του κλήρου, διότι είναι ανάγκη ή να προσκυνήσουν την εικόνα ή να παραδοθούν στην πονηρή φλόγα των μαστίγων· στεναγμοί πληθυσμών, συνεχές δάκρυ είτε ιδιωτικώς είτε δημοσίως, αφού όλοι διηγούνται προς αλλήλους με οδυρμούς όσα υποφέρουν και κανείς δεν είναι τόσο λίθινος στην καρδιά, ώστε ενώ στερήθηκε του πατρός να υποφέρει με ηρεμία την ορφάνια· ήχος θρηνούντων στην πόλη, ήχος στους αγρούς, στις οδούς, στις ερήμους, μία γενική φωνή όλων των ανθρώπων, εξαγγέλλοντας το ελεεινό και σκυθρωπό κατάντημά τους· η χαρά και η πνευματική ευφροσύνη αφαιρέθηκε, οι εορτές μας έχουν μετατραπεί σε πένθη, οι οίκοι της προσευχής έκλεισαν, τα θυσιαστήρια της πνευματικής λατρείας αργούν· δεν πραγματοποιούνται πλέον συνελεύσεις Χριστιανών ούτε προεδρίες διδασκάλων ούτε σωτήρια διδάγματα ούτε πανηγύρεις ούτε νυκτερινοί ύμνοι, ούτε το ευλογημένο εκείνο αγαλλίασμα ψυχών που γεννάται στις ψυχές των πιστών κατά τις συνάξεις και την κοινωνία των πνευματικών χαρισμάτων. Σε εμάς ταιριάζει να λέμε ότι «δεν υπάρχει τον καιρό αυτόν άρχων ούτε προφήτης ούτε ηγούμενος ούτε προσφορά ούτε θυμίαμα ούτε τόπος για προσφορά θυσίας στον Κύριο και επίτευξη ελέους».

Εκθέτουμε τα πράγματα αυτά προς ανθρώπους που τα γνωρίζουν, διότι δεν υπάρχει κανένα μέρος της οικουμένης, το οποίο αγνοεί ακόμη τις συμφορές μας. Ώστε δεν πρέπει να νομίζετε ότι κάνομε αυτήν την έκθεση προς πληροφόρησή σας ή προς υπόμνηση της έγνοιάς σας. Διότι γνωρίζουμε ότι δεν πρόκειται ποτέ να μας λησμονήσετε, όχι περισσότερο από όσο η μητέρα λησμονεί τα γεννήματα της κοιλίας της.

Αλλά κάνουμε και εμείς ό,τι οι κατεχόμενοι από οξύ πόνο, που συνηθίζουν να ανακουφίζουν κάπως τον πόνο με τους στεναγμούς. Πόσο βάρος λύπης αποβάλλουμε με το να διηγούμαστε στην αγάπη σας τις ποικίλες συμφορές μας, με την ελπίδα, μήπως, κινηθέντες εντονότερα στις δι’ ημάς προσευχές, εξιλεώσετε τον Κύριο να συμφιλιωθεί με εμάς!

Εάν βεβαίως μόνον οι ίδιες μας οι θλίψεις ήταν που μας καταπονούν, τότε θα συμβουλεύαμε εαυτούς να μένουμε ήσυχοι και να ευχαριστούμεθα για τα παθήματα υπέρ του Χριστού, επειδή «δεν αξίζουν τίποτε τα παθήματα του παρόντος κόσμου συγκρινόμενα με την δόξαν που πρόκειται να αποκαλυφθεί σε εμάς κατά το μέλλον».

Τώρα όμως φοβόμαστε, μήπως το κακό, αυξανόμενο σαν φλόγα που προχωρεί μέσα στο καμένο δάσος, όταν καταφάγει τα κοντινά, φτάσει και στα μακρινά. Διότι το κακό της αίρεσης επεκτείνεται και υπάρχει φόβος, μήπως, αφού αυτή φάγει τις δικές μας Εκκλησίες, προχωρήσει ερπούσα προς το μέρος της δικής σας περιοχής που είναι υγιής.

Ίσως δηλαδή λόγω ότι η αμαρτία είχε πλεονάσει μεταξύ μας, παραδοθήκαμε πρώτοι να καταβροχθισθούμε με τα ωμοφάγα δόντια των εχθρών του Θεού· ίσως δε, και αυτό είναι πολύ πιθανό, επειδή το Ευαγγέλιο της βασιλείας, αφού ξεκίνησε από την περιοχή μας, διαδόθηκε σε ολόκληρη την οικουμένη, για τούτο ο κοινός εχθρός των ψυχών μας αγωνίζεται να διαδώσει σε όλη την οικουμένη τα σπέρματα της αποστασίας, τα οποία πρωτοεμφανίστηκαν στην ίδια περιοχή. Διότι σε όσους έλαμψε ο φωτισμός της γνώσης του Χριστού, σε αυτούς μηχανεύεται εκείνος να έρθει και το σκοτάδι της ασέβειας.

Δικά σας λοιπόν υπολογίσατε τα πάθη μας, ως γνήσιοι μαθητές του Κυρίου. Δεν καταπολεμούμαστε για χρήματα ούτε για δόξα ούτε για οτιδήποτε άλλο από τα πρόσκαιρα, αλλά στεκόμαστε στο στάδιο αγωνιζόμενοι για το κοινό κτήμα, τον πατρικό θησαυρό της υγιούς πίστεως. Συμπονέστε μας, ω φιλάδελφοι, διότι εδώ σε εμάς τους ευσεβείς τα στόματα έχουν κλείσει, ενώ έχει ανοίξει κάθε θρασύς και βλάσφημη γλώσσα ανθρώπων που προφέρουν δυσσεβείς λόγους κατά του Θεού. Οι στύλοι και τα στηρίγματα της αλήθειας είναι διασκορπισμένα, εμείς όμως, παραβλεφθέντες λόγω ασήμαντης σημασίας, έχουμε στερηθεί την ελευθερία του λόγου. Αγωνιστείτε υπέρ του λαού και μη κοιτάξετε μόνο τους εαυτούς σας· μη κοιτάξετε ότι είστε προσαρτημένοι σε ήσυχους λιμένες, αφού η χάρη του Θεού σας έδωσε κάθε προστασία από τη θύελλα των πνευμάτων της πονηρίας· αλλά δώστε χείρα βοηθείας και στις χειμαζόμενες Εκκλησίες, μη τυχόν, αν εγκαταλειφθούν, καταλήξουν σε ολοκληρωτικό ναυάγιο της πίστεως. Στενάξτε για εμάς, διότι ο Μονογενής Υιός βλασφημείται και δεν υπάρχει κανείς να φέρει αντίρρηση. Το Άγιο Πνεύμα απορρίπτεται, και αυτός που μπορεί να ανασκευάσει την άρνηση εξορίζεται. Έχει επικρατήσει πολυθεΐα. Σε αυτούς υπάρχει ένας μεγάλος και ένας μικρός Θεός. Ο Υιός θεωρείται όχι ως όνομα φυσικής υπόστασης, αλλά ως προσφώνηση κάποιας απλής τιμής· το Άγιο Πνεύμα θεωρείται όχι ως συμπλήρωμα της Αγίας Τριάδας ούτε ως μέτοχο της θείας και μακαρίας φύσης, αλλά ως ένα αντικείμενο της κτίσης που έχει πέσει τυχαία στον Πατέρα και τον Υιό. «Ποιος θα δώσει νερό στο κεφάλι μου και στα μάτια μου πηγή δακρύων;» Και θα κλάψω για τον λαό πολλές ημέρες, τον λαό που συνωθείται προς την απώλεια από τις πονηρές αυτές διδασκαλίες. Παρασύρονται τα αυτιά των απλοϊκότερων, τώρα πλέον συνήθισαν την αιρετική δυσσέβεια. Τα νήπια της Εκκλησίας ανατρέφονται με τους λόγους της ασέβειας. Τι μπορούν τάχα να κάνουν; Όλα είναι στα δικά τους χέρια· βαπτίσματα, προπομποί των αποθανόντων, επισκέψεις των ασθενών, παρακλήσεις των θλιβομένων, βοήθειες προς τους ταλαιπωρημένους, ενισχύσεις κάθε είδους, κοινωνία μυστηρίων.

Αυτά, καθώς επιτελούνται όλα από τους αιρετικούς, γίνονται σύνδεσμος ομοφωνίας μεταξύ του λαού και αυτών. Έτσι, έπειτα από λίγο ακόμη καιρό, και αν ακόμη εκλείψει κάθε φόβος, δεν θα υπάρχει ελπίδα να ανακληθούν πάλι στην επίγνωση της αλήθειας αυτοί που κατελήφθησαν από την πολυχρόνια απάτη. Για τους λόγους αυτούς πολλοί από εμάς έπρεπε να τρέξουν προς τη σεμνότητά σας και ο καθένας να γίνει εξηγητής των δικών του προβλημάτων. Τώρα όμως, ας σας γίνει δείγμα της κακοπαθείας που υφιστάμεθα, αυτό το ίδιο το γεγονός ότι δεν είμαστε ελεύθεροι ούτε να ταξιδεύσουμε. Διότι εάν απομακρυνθεί κάποιος από την Εκκλησία του, για συντομότατο έστω χρόνο, θα αφήσει τον λαό εκτεθειμένο στους ενεδρευτές. Αλλά με τη χάρη του Θεού απεστείλαμε αντί πολλών έναν, τον ευλαβέστατο και αγαπητό αδελφό μας Δωρόθεο τον συμπρεσβύτερο. Αυτός είναι ικανός να αναπληρώσει με προφορική έκθεση όσα τυχόν διέφυγαν από το γράμμα μας, διότι έχει παρακολουθήσει τα πάντα με προσοχή και είναι ζηλωτής της ορθής πίστεως. Αφού τον υποδεχθείτε εν ειρήνη, αποστείλατέ τον πίσω σε εμάς γρήγορα, φέρνοντας αγαθές ειδήσεις, περί του ζήλου τον οποίον έχετε προς συμπαράσταση στους αδελφούς.

ΕΠΙΣΤΟΛΗ 139 — ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΣ

Από πολύ καιρό έφθασε σε εμάς η είδηση περί διωγμών στην Αλεξάνδρεια και την υπόλοιπη Αίγυπτο και μας συγκίνησε σε συμπάθεια, όπως ήταν εύλογο. Σκεφθήκαμε δε την τέχνη του ιατρικού πολέμου, πως δηλαδή, επειδή ο διάβολος είδε ότι με τους διωγμούς από μέρους των εθνικών η Εκκλησία πληθαίνει και ακμάζει περισσότερο, μετέστρεψε τη βούλησή του και δεν πολεμά πλέον φανερά, αλλά μας τοποθετεί κρυφές ενέδρες, καλύπτοντας τις κακές προθέσεις τους για το όνομα το οποίο περιφέρουν (1), έτσι ώστε και τα ίδια με τους πατέρες μας να πάθουμε και να μην φανεί ότι πάσχουμε υπέρ Χριστού, αφού και οι διώκτες έχουν το όνομα των Χριστιανών.

Καθίσαμε πολύ χρόνο σκεπτόμενοι αυτά, έκπληκτοι από την αναγγελία των συμβάντων. Διότι πράγματι ήχησαν και τα δύο αυτιά μας, όταν μάθαμε την τακτική της αναιδούς και μισάνθρωπης αίρεσης των διωκτών σας, ότι δηλαδή ούτε ηλικία σεβάστηκαν, ούτε τους κόπους για την πολιτεία, ούτε την αγάπη του λαού, αλλά βασάνισαν τα σώματα και τους ντρόπιασαν και τους παρέδωσαν σε εξορίες και άρπαξαν την περιουσία αυτών που μπόρεσαν να τη βρουν, χωρίς να ντρέπονται την καταδίκη από μέρους των ανθρώπων ούτε τη φοβερή αντάποδοση από μέρους του δικαίου Κριτού.

Αυτά μας εξέπληξαν και σχεδόν μας διατάραξαν τη λογική. Μαζί δε με εκείνους τους λογισμούς εισήλθε στον νου μας και εκείνη η σκέψη: μήπως άραγε εγκατέλειψε τελείως ο Κύριος την Εκκλησία; Μήπως άραγε είναι η έσχατη ώρα και δια αυτών αρχίζει την είσοδό της η αποστασία, για να φανερωθεί ο άνομος, ο υιός της απώλειας, ο αντίθετος και υπερηφανευόμενος πάνω από κάθε λεγόμενο θεό ή σεβασμό;

Αλλά πάντως, είτε πρόσκαιρος είναι ο πειρασμός, βαστάξτε τον, οι καλοί αγωνιστές του Χριστού· είτε σε πλήρη φθορά έχουν παραδοθεί τα πράγματα, να μην αποθαρρυνθούμε μπροστά στα παρόντα, αλλά ας αναμένουμε την εξ ουρανών αποκάλυψη και επιφάνεια του μεγάλου Θεού και Σωτήρα ημών Ιησού Χριστού. Εάν πράγματι όλη η κτίση λυθεί και το σχήμα του κόσμου τούτου μεταποιηθεί, τι θαυμαστό είναι και εμείς, που είμαστε μέρη της κτίσης, να πάθουμε τα κοινά πάθη και να παραδοθούμε σε θλίψεις, που επιφέρει ο δίκαιος Κριτής σε εμάς κατά το μέτρο της δύναμής μας, μη επιτρέποντας να πειραστούμε περισσότερο από όσο αντέχουμε, αλλά δίνοντας μαζί με τον πειρασμό και το μέσο εξόδου από αυτόν, για να μπορέσουμε να τον βαστάξουμε.

Σας περιμένουν οι στέφανοι των μαρτύρων, αδελφοί· έτοιμοι είναι οι χοροί των ομολογητών να σας απλώσουν τα χέρια και να σας υποδεχθούν στις τάξεις τους. Θυμηθείτε τους παλαιούς αγίους, ότι κανείς από τους τρυφηλούς και τους κόλακες δεν αξιώθηκε των στεφάνων της υπομονής, αλλά όλοι έδειξαν την αξία τους πυρωμένοι από μεγάλες θλίψεις. Άλλοι δοκίμασαν εμπαιγμούς και μάστιγες, άλλοι δε πριονίστηκαν και άλλοι πέθαναν θάνατο με τη μάχαιρα. Αυτά είναι τα σεμνολογήματα των μαρτύρων. Μακάριος είναι όποιος αξιώθηκε τα πάθη υπέρ του Χριστού, μακαριώτερος δε όποιος υπέστη τα πικρότερα πάθη, «διότι τα πάθη του παρόντος χρόνου δεν είναι άξια να συγκριθούν με τη δόξα που πρόκειται να αποκαλυφθεί σε εμάς».

Λοιπόν, αν μου ήταν δυνατόν να έρθω εγώ ο ίδιος, δεν θα προτιμούσα τίποτε άλλο παρά τη συνάντηση μαζί σας, ώστε να βρω την ευκαιρία και να δω τους αθλητές του Χριστού, να τους αγκαλιάσω και να συμμετάσχω στις προσευχές και στα πνευματικά χαρίσματα που έχετε. Όμως επειδή το σώμα μου έχει καταφαγωθεί από χρόνια νόσο, σε σημείο που δεν μπορώ να σηκωθώ από την κλίνη, και πολλοί είναι εκείνοι που μας στήνουν ενέδρες ως άρπαγες λύκοι, καιροφυλακτούντες να αρπάξουν τα πρόβατα του Χριστού, αναγκαστικά κατέληξα στην επίσκεψη δια των γραμμάτων, παρακαλώντας πρώτα να απευθύνετε εκτενείς υπέρ εμού δεήσεις, για να αξιωθώ κατά τις υπόλοιπες ημέρες της ζωής μου να δουλέψω στον Κύριο κατά το Ευαγγέλιο της βασιλείας, έπειτα να με συγχωρήσετε για την απουσία μου και την καθυστέρηση αποστολής αυτών των γραμμάτων μου. Άλλωστε με δυσκολία βρήκαμε άνθρωπο ικανό να εξυπηρετήσει την επιθυμία μας. Εννοούμε τον υιό μας Ευγένιο, τον μοναχό, για τον οποίο σας παρακαλώ να ευχηθείτε υπέρ ημών και όλης της Εκκλησίας και σε απάντηση να μας γράψετε τα δικά σας, για να γίνουμε περισσότερο χαρούμενοι μαθαίνοντάς τα.

1: Του ονόματος Χριστιανοί που έχουν και οι Αρειανοί.

ΕΠΙΣΤΟΛΗ 92 — ΠΡΟΣ ΙΤΑΛΟΥΣ ΚΑΙ ΓΑΛΛΟΥΣ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥΣ (1)

Προς τους θεοφιλέστατους και οσιωτάτους αδελφούς συλλειτουργούς, τους ομόψυχους κατά την Ιταλία και Γαλλία επισκόπους, Μελέτιο, Ευσέβιο, Βασίλειο, Βάσσο, Γρηγόριο, Πελάγιο, Παύλο, Άνθιμο, Θεόδοτο, Βίτο, Αβραάμιο, Ιοβίνο, Ζήνωνα, Θεοδώρητο, Μαρκιανό, Βάραχο, Αβραάμιο, Λιβάνιο, Θαλάσσιο, Ιωσήφ, Βοηθό, Άτρειο, Θεόδοτο, Ευστάθιο, Βαρσούμα, Ιωάννη, Χοσσορόη, Ιωσάκη, Νάρση, Μάρι, Γρηγόριο, Δαφνό, τους χαιρετίζουν εν Κυρίω (2).

 

Φέρουν βέβαια κάποια παρηγοριά στις πονεμένες ψυχές στεναγμοί που αναπέμπονται ακατάπαυστα από τα βάθη της καρδιάς, όπως επίσης ανακουφίζουν τη βαριά θλίψη δάκρυα που ρέουν. Σε εμάς δε το να εκθέσουμε τα πάθη μας στην αγάπη σας δεν έχει μόνο όση παρηγοριά φέρουν οι στεναγμοί και τα δάκρυα, αλλά μας ζεσταίνει και χρησιμότερη ελπίδα, ότι ίσως, αν ανακοινώσουμε σε εσάς τα προβλήματα που μας λυπούν, θα σας ξυπνήσουμε σε βοήθεια προς εμάς. Από καιρό περιμέναμε να προσφερθεί αυτή η βοήθεια από εσάς προς τις Εκκλησίες της Ανατολής, αλλά δεν την λάβαμε ποτέ· σίγουρα γιατί ο Θεός, που με σοφία διευθύνει τις υποθέσεις μας, ρύθμισε τα πράγματα σύμφωνα με τα αθέατα κρίματά του και τη δικαιοσύνη του με τέτοιο τρόπο, ώστε να μείνουμε περισσότερο χρόνο στους πειρασμούς αυτούς. Σίγουρα δεν αγνοείτε τα προβλήματά μας, αδελφοί τιμιότατοι, διότι η φήμη τους πέρασε και στα έσχατα της οικουμένης, δεν στερείστε αναμφίβολα συμπάθειας προς τους ομόψυχους αδελφούς, αφού είστε μαθητές του αποστόλου που διδάσκει ότι η προς τον πλησίον αγάπη είναι το πλήρωμα του νόμου.

Αλλά, όπως είπαμε, συγκράτησε την ορμή σας η δίκαιη κρίση του Θεού, η οποία μετράει τη συγκεκριμένη θλίψη που πρέπει να εκπληρώσουμε για τις αμαρτίες μας. Αλλά τώρα πάντως σας παρακαλούμε να κινήσετε και τον ζήλο σας υπέρ της αληθείας και την προς εμάς συμπάθειά σας, αφού μάθετε τα πάντα, και όσα προηγουμένως είχαν διαφύγει της ακοής σας, από τον ευλαβέστατο αδελφό μας συνδιάκονο Σαβίνο, ο οποίος θα μπορέσει να σας διηγηθεί ο ίδιος και όσα παραλείπονται στην επιστολή. Μέσω αυτού σας παρακαλούμε να ντυθείτε με σπλάχνα οίκτου και να αποθέσετε κάθε δισταγμό, να αναλάβετε τον κόπο της αγάπης και να μη λογαριάσετε ούτε το μήκος της οδού ούτε τις ασχολίες στην πατρίδα σας ούτε τίποτε άλλο από τα ανθρώπινα.

Ο κίνδυνος εδώ δεν αναφέρεται σε μία μόνο Εκκλησία, ούτε είναι δύο ή τρεις εκείνες που περιέπεσαν στη σφοδρή αυτή τρικυμία. Όλη σχεδόν την περιοχή από τα σύνορα του Ιλλυρικού μέχρι της Θηβαΐδος κατατρώγει το κακό της αίρεσης. Πρόκειται για την αίρεση, της οποίας τα πονηρά σπέρματα κατέβαλε παλαιότερα ο δυσώνυμος Άρειος, και αυτά, αφού ριζώθηκαν βαθιά με τη φιλόπονη καλλιέργεια της ασέβειας από πολλούς που εργάστηκαν εν τω μεταξύ, τώρα παράγουν τους φθοροποιούς καρπούς. Τα δόγματα της ευσέβειας έχουν ανατραπεί, οι θεσμοί της Εκκλησίας έχουν συγχυστεί. Οι δε φιλοδοξίες των μη φοβούμενων τον Κύριο εισβάλλουν στα υψηλά αξιώματα και το επισκοπικό αξίωμα προβάλλεται φανερά ως άθλος δυσσεβείας, τόσο ώστε εκείνος που βλασφημεί χειρότερα είναι προτιμότερος στην ποιμαντορία του λαού. Έχει φύγει η ιερατική σεμνότητα, έχουν λείψει οι άνθρωποι που ποιμαίνουν το ποίμνιο του Κυρίου με επιστήμη, διότι οι φίλαρχοι πάντοτε τις χορηγίες για τους πτωχούς δαπανούν εις ειδικές τους απολαύσεις και για νομάδες δώρων. Έχει αμαυρωθεί η ακρίβεια των κανόνων, μεγάλη είναι η ελευθερία προς την αμαρτία. Πράγματι, εκείνοι που ανήλθαν στην εξουσία με ανθρώπινες σκευωρίες ανταποδίδουν τη χάρη δια αυτών των εξυπηρετήσεων με το να επιτρέπουν στους αμαρτάνοντες κάθε άνεση για τις απολαύσεις. Έχει χαθεί η δικαιοκρισία, ο καθένας πορεύεται σύμφωνα με το θέλημα της καρδιάς του. Η πονηρία είναι αμέτρητη, οι λαοί μένουν ανόητοι, οι εκκλησιαστικοί ηγέτες δεν έχουν το θάρρος να εκφραστούν. Διότι εκείνοι που απέκτησαν την εξουσία διά των ανθρώπων είναι δούλοι αυτών που τους έδωσαν τη χάρη.

Τώρα μάλιστα μερικοί έχουν επινοήσει τη δήθεν υπεράσπιση της ορθοδοξίας και ως όπλο του ενός εναντίον του άλλου πολέμου, οι οποίοι, κρύβοντας τις δικές τους έχθρες, προφασίζονται ότι εχθρεύονται χάριν της ορθοδοξίας (3). Άλλοι δε, θέλοντας να αποφύγουν τον έλεγχο διά αισχρών πράξεων, διεγείρουν τα πλήθη στην μεταξύ τους φιλονικία, ώστε με τα κοινά κακά να κρύψουν τα δικά τους. Γι’ αυτό ο πόλεμος αυτός είναι άσπονδος, διότι εκείνοι που έχουν κάνει πονηρές πράξεις φοβούνται ότι η κοινή ειρήνη θα αποκαλύψει τις κρυφές παρανομίες τους.

Δια αυτά γελούν οι άπιστοι, σαλεύονται οι ολιγόπιστοι· η πίστη είναι αμφίβολη, η άγνοια καταλαμβάνει τις ψυχές, διότι εκείνοι που εγκληματικά νοθεύουν τον λόγο μιμούνται την αλήθεια. Τα στόματα των ευσεβών σιωπούν, ενώ κάθε βλάσφημη γλώσσα είναι ανοικτή. Εβεβηλώθηκαν τα άγια, αποφεύγουν τους ευκτήριους οίκους τα πλήθη που έχουν υγιές φρόνημα ως διδασκαλίες ασέβειας, υψώνουν δε τας χείρας προς τον ουράνιο Δεσπότη στις ερήμους με στεναγμούς και δάκρυα.

Έφθασαν δε τα συμβαίνοντα στις περισσότερες των πόλεων έως και σας, το ότι δηλαδή οι λαοί μαζί με τις γυναίκες και τα παιδιά, ακόμη και τους γέροντες, έχουν ξεχυθεί έξω από τα τείχη και τελούν τις προσευχές στην ύπαιθρο, υποφέροντες με μακροθυμία όλες τις κακοπάθειες από την κακοκαιρία και αναμένοντες την παρά του Κυρίου βοήθεια.

Ποιος θρήνος είναι αντάξιος των συμφορών τούτων; Ποιες πηγές δακρύων θα αρκέσουν σε τόσα μεγάλα κακά; Έως ότου λοιπόν φαίνονται μερικοί να στέκονται σταθεροί, έως ότου σωθούν ίχνη της παλαιάς καταστάσεως, πριν ολοκληρωθεί το ναυάγιο των Εκκλησιών, βιαστείτε προς ημάς, βιαστείτε αμέσως τώρα, ναι, έχουμε ανάγκη, αδελφοί γνησιώτατοι δώσατε χείρα στους γονατισμένους. Ας συγκινηθούν δι’ ημάς τα αδελφικά σας σπλάχνα, ας χυθούν δάκρυα συμπάθειας. Μη αφήνετε να καταπίνεται από την πλάνη το ήμισυ της οικουμένης, μη ανέχεστε να σβήσει η πίστη εκείνων στους οποίους έλαμψε πρώτα.

Τι λοιπόν είναι εκείνο, το οποίο πράττοντες θα βοηθήσετε στα πράγματα και πώς θα επιδείξετε τη συμπάθεια προς τους θλιβομένους, δεν θα χρειαστεί φυσικά να το μάθετε από ημάς, αλλά θα σας το υποδείξει το Άγιο Πνεύμα. Πάντως είναι ανάγκη ταχείας ενεργείας (5), για να περισωθούν όσοι απέμειναν, και παρουσίας πολυαρίθμων αδελφών, ώστε όσοι έλθουν από αυτούς να συμπληρώσουν τη σύνοδο, ώστε να έχουν την αυθεντία προς διόρθωση των πραγμάτων όχι μόνον από την επισημότητα αυτών που τους απέστειλαν αλλά και από τον δικό τους αριθμό. Αυτοί και την εν Νικαία συνταχθείσα υπό των πατέρων ομολογία πίστεως θα ανανεώσουν και την αίρεση θα αποκηρύξουν και στις Εκκλησίες θα απευθύνουν ειρηνικούς λόγους, συνάγοντας σε ομόνοια τους ομόφρονες.

Πράγματι δε το ελεεινότερο όλων είναι τούτο, ότι και εκείνο που φαίνεται υγιές διεσπάσθη έναντι του εαυτού του (6) και μας περιβάλλουν, όπως φαίνεται, δυστυχίες παραπλήσιες με εκείνες που κατέλαβαν τα Ιεροσόλυμα κατά την πολιορκία του Βεσπασιανού. Οι Ιουδαίοι δηλαδή ταυτοχρόνως και από τον εξωτερικό πόλεμο πιέζονταν και από την εσωτερική στάση των ομόφυλών τους κατεστρέφοντο. Εις ημάς δε οδήγησε εις έσχατον κίνδυνο τις Εκκλησίες πλην του φανερού πολέμου των αιρετικών και ο κινούμενος από τους νομιζομένους ως ομόδοξους. Δι’ αυτά δε έχουμε μεγάλη ανάγκη της εκ μέρους σας βοήθειας, ώστε εκείνοι που ομολογούν την αποστολική πίστη, να διαλύσουν τα σχίσματα που επενόησαν και εις το εξής να υποταχθούν στην αυθεντία της Εκκλησίας.

Έτσι θα γίνει τέλειο το σώμα του Χριστού, επανερχόμενο στην ακεραιότητα όλων των μελών, και δεν θα μακαρίζουμε μόνο τα εις άλλους υπάρχοντα αγαθά, όπως πράττουμε τώρα, αλλά θα δούμε να απολαμβάνουν και οι ίδιες μας οι Εκκλησίες το αρχαίο καύχημα της Ορθοδοξίας.

Είναι δε πράγματι άξιο του ανώτατου μακαρισμού το χάρισμα που δόθηκε από τον Κύριο στην ευσέβειά σας, το να διακρίνετε δηλαδή το ψεύτικο από το γνήσιο και καθαρό, και την ομολογία πίστεως των πατέρων να κηρύσσετε χωρίς καμιά υποχώρηση (7). Την ομολογία την οποία και εμείς δεχθήκαμε και αναγνωρίσαμε ως τυπωμένη με τους αποστολικούς χαρακτήρες, συμφωνώντας και με αυτή και με όλα τα στο συνοδικό γράμμα κανονικώς και νομίμως δογματισμένα.

Επεξηγηματικές Σημειώσεις (Υποσημειώσεις Επιστολής 92)

  1. Επιστολή 92: Είναι «συνοδική επιστολή» με την έννοια ότι συνυπογράφηκε από πολλούς επισκόπους. Ο Βασίλειος, επιδιώκοντας γενική αναγνώριση του Μελετίου Αντιοχείας, έστειλε αυτή τη συλλογική επιστολή για να κινητοποιήσει τους Δυτικούς.
  2. Τυπικό: Λόγω του συλλογικού χαρακτήρα της, δίνεται επίσημος τόνος και χρησιμοποιούνται οι τότε ισχύοντες επιστολογραφικοί τύποι. Υπογράφουν 32 επίσκοποι, με επικεφαλής τους Μελέτιο Αντιοχείας, Ευσέβιο Σαμοσατών και τον Βασίλειο.
  3. Περιγραφή Κατάστασης: Ακολουθεί μια ζοφερή περιγραφή των Εκκλησιών της Ανατολής, όπου κυριαρχούσαν οι φιλαρειανοί άρχοντες και οι ψευδοζηλωτές. Η περιγραφή ενδέχεται να υπερβάλλει ελαφρώς για λόγους έμφασης.
  4. Σχίσμα Αντιοχείας: Εννοεί την υπερορθόδοξη μερίδα του Παυλίνου στην Αντιόχεια, ο οποίος αμφισβητούσε τον κανονικό επίσκοπο Μελέτιο.
  5. Σύνοδος: Ο Βασίλειος έβλεπε ως μόνη λύση μια νέα οικουμενική σύνοδο, η οποία τελικά συγκλήθηκε το 381 (Β’ Οικουμενική), μετά τον θάνατό του.
  6. Εσωτερική Διάσπαση: Αναφέρεται στο σχίσμα μεταξύ των Ορθοδόξων στην Αντιόχεια.
  7. Ομολογία Πίστεως: Ο Βασίλειος εννοεί το Σύμβολο της Νίκαιας και τη συνοδική επιστολή που το συνόδευσε.