Ἑρμηνευτικὴ προσέγγισις τοῦ ὀνόματος ΙΩΑΝΝΗΣ
Τοῦ κ. Ἰωάννου Β. Κωστάκη
1ον
Α. Τὸ μεγαλεῖον τοῦ Προδρόμου
Μὲ τὸν ἄκρως ἐντυπωσιακὸ τίτλο- χαρακτηρισμό: «Ἰωάννης τὸ μέγα κλέος τῆς οἰκουμένης», ὁ μαθητὴς τοῦ μεγάλου Εὐθυμίου, ὁ πρεσβύτερος Χρύσιππος, ἀρχίζει τὸν πανηγυρικὸ λόγο του, ἀφιερωμένο στὴν «σύλληψη, γέννηση καὶ ἀνατροφὴ τοῦ Προδρόμου». Κατὰ τὴν ὀρθόδοξη πίστη καὶ διδασκαλία τῆς Ἐκκλησίας, ὁ Ἰωάννης ὑπερβαίνει ὅλους τοὺς Ἁγίους στὴν Ἁγιότητα. Ὁ Εὐαγγελιστὴς Λουκᾶς ἀρχίζει τὸ εὐαγγέλιό του «ἀπὸ τοῦ Ζαχαρίου καὶ τῆς τοῦ Ἰωάννου γεννήσεως», κι αὐτὸ ἐπειδὴ «περὶ τῆς γεννήσεως τοῦ Χριστοῦ μέλλει εἰπεῖν», ἀφοῦ καὶ στὶς δύο γεννήσεις συμβαίνουν θαυμαστὰ γεγονότα. Ἔτσι προκειμένου ὁ ἱερὸς εὐαγγελιστὴς νὰ ἐκθέσει λεπτομερέστερα τὰ τῆς συλλήψεως καὶ γεννήσεως τοῦ Σωτῆρος θαυμαστὰ γεγονότα, προτάσσει τὰ περὶ Ἰωάννου τοῦ Βαπτιστοῦ, ὁ ὁποῖος ὑπῆρξε «ὁ ἑωθινὸς ἀστήρ», ποὺ προαναγγέλλει τὴν ἔλευση, τὴν ἀνατολὴ τοῦ «Ἡλίου τῆς Δικαιοσύνης». Ἀπ’ τὶς πρῶτες ἡμέρες τοῦ Κυρίου καὶ τοῦ Προδρόμου σημειώθηκαν πολλὰ θαυμαστὰ γεγονότα, τὰ ὁποῖα προοιωνίζονταν τὰ ὅσα ἐπρόκειτο νὰ ἀκολουθήσουν.
Ἀπ’ τὴν ἀρχὴ τῆς διήγησής του ὁ Λουκᾶς διακηρύσσει πὼς δὲν γεννήθηκε στὸν κόσμο ἄλλος ἄνθρωπος μεγαλύτερος τοῦ Ἰωάννου στὴ χάρη, «ἐξαιρετικότερος στὴν ἀρετή, περισσότερος στὴν τελειότητα». Σ’ αὐτὴ τὴ θέση, τόσο ψηλά, τὸν ἀνεβίβασε ἡ ἀλάνθαστη σοφία «τοῦ πανσόφου καὶ ὑπερτελείου Θεοῦ», δίνοντάς του τὰ πρωτεῖα ἀπ’ ὅλους τοὺς ἀνθρώπους, ὅταν κατηγορηματικὰ βεβαιώνει πώς: «οὐκ ἐγήγερται ἐν γεννητοῖς γυναικῶν μείζων Ἰωάννου τοῦ Βαπτιστοῦ…». (Ματθ.11,11).
Αὐτὸ σημαίνει πὼς ἡ ζωὴ τοῦ Ἰωάννου ἔχει- φέρει περισσότερη ἁγιότητα ἀπ’ τὴν πολιτεία τῶν ἄλλων Ἁγίων. Γι’ αὐτό, ἀκριβῶς, καὶ τὸ «Γενέσιον τοῦ Ἰωάννου» πρέπει νὰ ἔχει περισσότερη χάρη καὶ δόξα ἀπ’ τὰ γενέσια τῶν ἄλλων ἁγίων. Θέλοντας ὁ Θεὸς νὰ μᾶς γνωρίσει πόσο ἐξαίρετος καὶ τέλειος ἦταν ὁ Ἰωάννης, ὄχι ἀπὸ τὰ κατορθώματά του, ἀλλὰ ἀπὸ τὸ μεγαλεῖο τῆς γέννησής του, τὴν «οἰκονομεῖ» μὲ παράδοξο καὶ θαυμαστὸ τρόπο. Ἔτσι ὥστε αὐτὴ νὰ μὴ εἶναι ἔργο τῆς φυσικῆς τάξης τῶν πραγμάτων, ἀλλὰ κατόρθωμα τῆς Δυνάμεώς Του, ἀναδεικνύοντάς τον ἔτσι «γυιὸ τοῦ γήρατος καὶ τοῦ θαύματος». Ἕνας ὑπέργηρος πατέρας καὶ μία στείρα «νενεκρωμένη» μητέρα ἦταν ἀδύνατο, ἀνθρωπίνως, νὰ τεκνοποιήσουν. Τὸ γῆρας καὶ ἡ στείρωσης, ἦταν τὰ δύο ἀνυπέρβλητα ἐμπόδια. Γι’ αὐτὸ ὅταν κατάλαβαν τὴν ἀπροσδόκητη σύλληψη καὶ ἀργότερα εἶδαν τὴν γέννηση, γνώρισαν πὼς τὸ βρέφος δὲν ἦταν καρπὸς τῆς φύσεως, ἀλλὰ ἀποτέλεσμα τῆς χάριτος, ὁ βλαστός, τὸν ὁποῖο ἐφύτευσε ὁ Θεός.
Τὸν Ἰωάννη πρῶτα τὸν γνώρισε ὁ κόσμος Ἅγιο καὶ προφήτη καὶ ἔπειτα τὸν εἶδε βρέφος καὶ ἄνθρωπο. Πρὶν βγεῖ ἀπ’ τὴν κοιλιὰ τῆς μητέρας του ἔδειξε τὴ χάρη ποὺ ἔλαβε ἀπ’ τὸν Θεό. Ὁ Νικηφόρος Θεοτόκης γράφει σχετικά: «Ὢ θαῦμα, ὦ μεγαλεῖον, ὦ δόξα, ὦ χάρις, ὅπου ἐδόθη εἰς τὸν Ἰωάννην. Οἱ Μάρτυρες ἀφοῦ ἐρραντίσθησαν μὲ τὸ αἷμα τοῦ μαρτυρίου, οἱ ἀσκηταὶ ἀφοῦ ἐπλύθησαν μέσα εἰς τοὺς ἱδρῶτας τῆς ἀσκήσεως, οἱ Ἀπόστολοι ἀφοῦ εὐωδίασαν τὸν ἑαυτόν των μὲ τὴν ὀσμὴν τοῦ κηρύγματος, ὅλοι οἱ Ἅγιοι ἀφοῦ ἐβάφησαν μέσα εἰς τὸ μύρον τῶν ἀγώνων των, τότε ἔλαβον τὴν χάριν Ἁγίου Πνεύματος. Ὁ Ἰωάννης μέσα εἰς τὴν κοιλίαν τῆς μητρός του πληροῦται θείας χάριτος. Ὁ κόσμος ἐγνώρισε τὸν κάθε ἕνα πὼς εἶναι Ἅγιος, ὕστερα ἀπὸ τὰ κατορθώματα τῆς ἀρετῆς του. Τὸν Ἰωάννην ἡγιασμένον τὸν κατάλαβε προτοῦ γεννηθεῖ εἰς τὸν κόσμον… Ὢ μεγαλεῖα ἀνείκαστα, μὲ τὰ ὁποῖα ὁ Θεὸς ἐμεγάλυνε τὸ γεννέσιον τοῦ Βαπτιστοῦ…». Ὁ Ἰωάννης, τὸ καμένο αὐτὸ κορμὶ ἀπὸ τὸν ἥλιο τῆς ἐρήμου, «ἡ φλογισμένη ψυχὴ ἀπὸ τὴν ἐπιθυμία τῆς Βασιλείας τῶν Οὐρανῶν», εἶναι ὁ ἀγγελιοφόρος τῆς «Φωτιᾶς». Βλέπει στὸ πρόσωπο τοῦ Μεσσία ποὺ ἔρχεται, «ὅτι αὐτὸς εἶναι ὁ Κύριος τῆς Φωτιᾶς».
Β. «Μέγας ἐνώπιον Κυρίου»
Ἀλήθεια ποιὸς μπορεῖ ἐπάξια νὰ ἐπαινέση τὸν «ἰσάγγελον καὶ ὑπέρτιμον Ἅγιον; Ἢ ποιὰ γλώσσα ἔχει τόση δύναμη νὰ ἐγκωμιάση αὐτόν, γιὰ τὸν ὁποῖο ὁ «ἀστραπόμορφος καὶ μέγας Ἀρχιστράτηγος τῶν οὐρανίων Δυνάμεων» ὁ Γαβριήλ, μᾶς λέγει πώς: «ἔσται μέγας ἐνώπιον Κυρίου»; Ὄντως μέγας ἂν καὶ εἶναι μικρὸ βρέφος στὴν ἀγκαλιὰ τῆς Ἐλισάβετ, ἀλλὰ ὅταν ἀνδρωθεῖ, πρόκειται νὰ ἐπιστρέψει «πολλοὺς τῶν υἱῶν Ἰσραήλ, ἐπὶ Κύριον τὸν Θεὸν αὐτῶν». Ἐκτὸς δὲ τῶν πολλῶν ἄλλων δεδομένων τοῦ μεγαλείου του, ἀπὸ τὸν ἴδιο τὸ Θεὸ ἀποκαλεῖται «μείζων ἁπάντων τῶν προφητῶν». Καὶ αὐτὸ ἀκόμα τὸ ὄνομα τοῦ ἀποδόθηκε ἄνωθεν ἀπὸ τὸ Πανάγιο Πνεῦμα ὑπὸ τοῦ Ἀρχαγγέλου, ὅταν εἶπε στὸν Ζαχαρία: «καὶ καλέσεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰωάννην…».
{Τὸ ὄνομα Ἰωάννης στὴν Ἑβραϊκὴ σημαίνει «δῶρον Θεοῦ». Γι’ αὐτὸ καὶ ὁ ἄγγελος ὑπέδειξε στὸ Ζαχαρία νὰ δεχτεῖ τὴ γέννηση τοῦ παιδιοῦ, ὄχι σὰν φυσικὸ γεγονός, ἀλλὰ σὰν οὐρανόσταλτο σημεῖο τῆς Χάριτος. Ἔτσι μὲ τὴν ἀπονομὴ τοῦ ὀνόματος, τονίζει ἐμφαντικά, τὸ μεγάλο γεγονὸς τῆς «προδρομικῆς διακονίας του», γιὰ τὴν ἐκπλήρωση τῶν Μεσσιανικῶν προσδοκιῶν τοῦ Ἰσραήλ. Ὁ ἑρμηνευτὴς Ζιγαβηνὸς σχολιάζει σχετικά: «Ὡς κεχαρισμένον ἐκ κοιλίας μητρός, εἴτουν, πεφιλημένον Θεῷ, ἢ ὡς χαρᾶς αἴτιον τοῖς τε γεννήτορσι καὶ ἄλλοις πολλοῖς. Ὡς ἐφεξῆς γεννήσεται δῆλον, Ἰωάννης γὰρ Ἑβραϊκὸν μὲν ἐστὶ ὄνομα, μεθερμηνευόμενον πρὸς τὴν Ἑλληνίδα φωνήν, σημαίνει χάριν ἢ χαράν»}.
Ὄχι τυχαῖα ἀποτελεῖται ἀπὸ τὰ ἑπτὰ γράμματα Ι.Ω.Α.Ν.Ν.Η.Σ. Ἔτσι δικαιώνεται ὁ λόγος τῆς προφήτιδος Ἄννας ὅτι: «ἡ στείρα ἔτεκεν ἑπτά». Πέρα ὅμως ἀπ’ τὴν ἱερότητα τοῦ ἀριθμοῦ ἑπτά, τὸ κάθε γράμμα περικλείει «κάποια μυστικὴ καὶ ἀπόκρυφη ἔννοια», τῆς ὁποίας στὴ συνέχεια θὰ ἐπιχειρηθεῖ μία πολὺ μικρὴ σκιαγραφία. Ὁδηγὸς στὸ ἐγχείρημα αὐτὸ θὰ εἶναι παλαιὸ καταξιωμένο κείμενο ἐκ τῆς «Ἀποστολικῆς Σαγήνης». Ὁ συντάκτης τοῦ ἑρμηνευτικοῦ κειμένου τοῦ ὀνόματος Ἰωάννης ἐπικαλεῖται τὸν φωτισμὸ τοῦ νοῦ καὶ τῆς καρδίας του, προκειμένου «νὰ δυνηθεῖ νὰ φανερώσει τὰ ἐν τῷ ὀνόματί του κεκρυμμένα μυστήρια», παράλληλα δὲ νὰ «λαμπρύνει τοὺς νοητοὺς ὀφθαλμοὺς τῆς ψυχῆς», τῶν ἀκροατῶν ἢ μελετητῶν, ὥστε «σεπτῶς νὰ τὰ ἀσπασθοῦν». Ἡ ἀπόδοση τοῦ νοήματος κάθε γράμματος τοῦ ὀνόματος, προσαρμοσμένη σὲ ἁπλὴ κατανοητὴ γλωσσικὴ ἔκφραση, περιληπτικά, ἔχει ὡς ἀκολούθως.
Περὶ τοῦ Ι. Τὸ ὄνομα Ἰωάννης τοῦ Τιμίου Προδρόμου ἀποτελεῖται ἀπὸ ἑπτὰ στοιχεῖα, κάθε ἕνα δὲ ἀπὸ αὐτὰ ἔχει κάποια μυστικὴ ἔννοια, γιὰ τὴν ὁποία ἐπιχειρεῖται μία μικρὴ σκιαγραφία. Τὸ πρῶτο στοιχεῖο εἶναι τὸ Ι ποὺ περιέχει πολλὰ «ἀνέκφραστα πράγματα», ἀπ‘ τὰ ὁποῖα τονίζονται, ἰδιαιτέρως τὰ ἑξῆς: Στὴν Ἁγία Γραφὴ γίνεται λόγος γιὰ τὴν Δημιουργία τῶν Ἀγγελικῶν Δυνάμεων, τὶς ὁποῖες ὁ Ἀρεοπαγίτης Διονύσιος κατανέμει σὲ τρεῖς ἱεραρχίες. Αὐτὲς δὲ πάλι τὶς ὑποδιαιρεῖ σὲ ἐννέα τάγματα. Αὐτὰ εἶναι: Σεραφείμ, Χερουβίμ, Θρόνοι, Κυριότητες, Δυνάμεις, Ἐξουσίες, Ἀρχές, Ἀρχάγγελοι καὶ Ἄγγελοι. Ἐκτὸς αὐτῶν εἶναι καὶ τὸ τάγμα τοῦ Ἑωσφόρου ποὺ «ἐξέπεσε διὰ τὴν ἔπαρσιν καὶ ὑπερηφάνειάν του». Δέκα ἦταν τὰ Ἀγγελικὰ τάγματα ποὺ ἀπ’ ἀρχῆς δημιούργησε ὁ Θεός. Τὸ δέκατο τάγμα τοῦ Ἑωσφόρου ποὺ ἐξέπεσε πρόκειται νὰ ἀναπληρωθεῖ ἀπὸ τοὺς Μοναχούς. Γι’ αὐτὸ καὶ ὁ μοναχισμὸς (Καλογερικὴ) ὀνομάζεται «Ἀγγελικὸν σχῆμα», ποὺ αὐτὸ εἶναι στὸ ὄνομα καὶ στὴν πραγματικότητα. Διότι ἡ ζωὴ τῶν Ἀγγέλων ἀποτελεῖ ὁδηγὸ καὶ ὑπόδειγμα γιὰ τοὺς μοναχούς. Οἱ Ἄγγελοι παρθενεύουν, ἀγρυπνοῦν, εἶναι «ἀνώτεροι τροφῆς διὰ τὸ ἄϋλον».
Κάτι ἀνάλογο καταγίνονται νὰ πράττουν καὶ οἱ μοναχοί, ἤτοι: «ἡ καλογερικὴ μὲ παρθενίαν σεμνύνεται… εἰς ἀγρυπνίας καταγίνεται,… μὲ νηστείας διάγει». Οἱ Ἄγγελοι ἀκατάπαυστα δοξολογοῦν τὸν Θεό, αὐτὸ εἶναι «ἴδιον», ἔργο, καὶ τῶν μοναχῶν. Οἱ Ἄγγελοι «διὰ τὸ κοῦφον (=ἐλαφρό, εὐκίνητο) τῆς φύσεώς τους ζωγραφίζονται μὲ φτερά. Φτερὰ ὅμως εἶναι καὶ στοὺς μοναχούς. Αὐτὰ εἶναι: τὸ ἐπανωκαλύμμαυχο. Γι’ αὐτὸ ἡ καλογερικὴ ὀνομάζεται Ἀγγελικὸ σχῆμα, ποὺ θὰ ἀναπληρώσει τὸ τάγμα τοῦ Ἑωσφόρου.
Γιὰ αὐτὸ τὸ λόγο ὁ διάβολος κινούμενος ἀπὸ φθόνο, πολεμᾶ λυσσωδῶς τὴν καλογερική, γιατί αὐτὴ ἡ τάξη θὰ καταλάβει «τὸν τόπο τοῦ φωτισμοῦ καὶ τῆς δόξης τοῦ Ἑωσφόρου», ποὺ αὐτὸς εἶχε πρὶν ἀπὸ τὸν ξεπεσμό του, ἂν φυσικὰ οἱ μοναχοὶ ζήσουν σύμφωνα μὲ τὴν ἐπαγγελία τους. Αὐτὸ μᾶς λέγει ἡ Ἀποκάλυψη τοῦ Ἰωάννου, ὅτι: «οὐδεὶς ἠδύνατο μαθεῖν τὴν ὠδὴν ἐκείνην, εἰμὴ αἱ ἑκατὸν τεσσαράκοντα χιλιάδες οἱ ἠγορασμένοι ἀπὸ τῆς γῆς. Οὗτοί εἰσιν, οἱ μετὰ γυναικῶν οὐκ ἐμολύνθησαν Παρθένοι γάρ εἰσιν. Οὗτοί εἰσιν, οἱ ἀκολουθοῦντες τὸ Ἀρνίον, ὅπου ἂν ὑπάγῃ. Οὗτοι ἠγοράσθησαν ἀπὸ τῶν ἀνθρώπων ἀπαρχὴ τῷ Θεῶ καὶ τῷ Ἀρνίῳ…». (Ἀποκ.14,4). Αὐτοὶ ἀκολούθησαν «τὸ Ἀρνίον» ποὺ σφαγιάστηκε γιὰ τὴ σωτηρία τοῦ κόσμου, οἱ ἀσκητὲς καὶ ὅλοι οἱ ὅσιοι, ποὺ εἶχαν ὡς παράδειγμα τῆς καλογερικῆς τους τὸν Πρόδρομο, ἀκολουθώντας τὰ ἴχνη του, τὸν μιμήθηκαν στὴν ἐρημικὴ ζωή. Ὥστε ὁ Τίμιος Πρόδρομος εἶναι «ὁ πρῶτος ἀρχηγὸς τοῦ Μοναχικοῦ τάγματος». Ἀκόμα τὸ γράμμα Ι σημαίνει τὸν ἀριθμὸ 10. Ὁ ἀριθμὸς αὐτὸς παρασταίνει φανερὰ τὴν ἀνακαίνιση καὶ ἀνόρθωση τοῦ δεκάτου τάγματος, ποὺ ὁ Πρόδρομος ἐπρόκειτο νὰ ἀνακαινίσει μὲ «τὴν ἰσάγγελον ζωή του».
