ΘΕΟΚΛΗΤΟΣ ΜΟΝΑΧΟΣ ΔΙΟΝΥΣΙΑΤΗΣ
Η ΧΑΡΙΣ, Η ΠΡΟΣΕΥΧΗ ΚΑΙ ΤΟ ΣΩΜΑ
ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΑΓΙΟΝ ΓΡΗΓΟΡΙΟΝ ΤΟΝ ΠΑΛΑΜΑΝ
(ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ)
«Ἡ δὲ διάδοσις τοῦ Πνεύματος οὐ μόνον τῆς προσευχῆς ἐν τῇ ψυχῇ παρούσης ἐνεργεῖται καὶ προσευχῆς ἕνωσιν τελούσης τοῦ προσευχομένου μυστικῶς… ἀλλ’ ἅμα καὶ τοῦ σώματος…». Ἅγ. Γρηγόριος Παλαμᾶς
ΙΣΩΣ νὰ μὴν ἦτο ποτὲ τόσον ἀπαραίτητος ἡ ἐπιστροφὴ εἰς τὴν πατερικὴν πνευματικότητα καὶ ζωήν, ὅσον εἰς τὴν ἐποχήν μας, ὅτε, ἡ διαστολὴ πράξεως πρὸς τὴν θεωρίαν, εἰς τὴν ὁποίαν σεμνυνόμεθα, ἔχει δημιουργήσει μίαν ἄφευκτον νόθευσιν τῆς ἐριτίμου ὀρθοδόξου Θεολογίας μας. Καὶ ὁμολογουμένως, ἡ σύγχρονος Θεολογικὴ σκέψις, ἔχει ὑποβαθμίσει ἀπαραδέκτως τὴν ἀναγκαιότητα τῆς «πράξεως», ὡς προϋποθέσεως τῆς «εἰς θεωρίαν ἐπιβάσεως», μὲ συνέπειαν νὰ μὴ δύναται νὰ εἰσδύσῃ εἰς τὴν πατερικὴν Θεολογίαν.
Ἡ Ἐκκλησία, οὐδέποτε «λόγοις ἀπράκτοις ἤγετο» καὶ πάντοτε, κατὰ τὸν Θεολόγον Γρηγόριον, ἐτίμα «λόγον ἔμπρακτον καὶ πρᾶξιν ἐλλόγιμον». Ἡ πρᾶξις, ἐπίσης κατὰ τὸν ἴδιον ἅγιον Πατέρα, ἀποτελεῖ «θεωρίας ἐπίβασιν».
Διὰ τοὺς ἁγίους Πατέρας, ἡ Θεολογία εἶναι λειτουργία τοῦ κεκαθαρμένου διὰ «πράξεως» νοῦ. Διὰ τοῦτο, ἡ προσφιλὴς εἰς τούτους ὁρολογία διετυποῦτο εἰς τὴν φράσιν: «ὁ Θεολόγος νοῦς» καὶ εἶναι ἀδιανόητον τὸ θεολογεῖν χωρὶς καθαρότητα. Ἅπασα ἡ πνευματικὴ διδασκαλία τῆς Ἐκκλησίας εἶναι προϊόν τῆς Πατερικῆς ἐσωτερικῆς πείρας. Ἡ δὲ ταυτότης τῆς διδασκαλίας τῶν ἁγίων Πατέρων, δὲν δύναται νὰ ἐξηγηθῇ ἄλλως, εἰμὴ διὰ τῶν κοινῶν ἐμπειριῶν, ἐν τῷ πεδίῳ τῆς ἐν Χριστῷ ζωῆς, ὡς καὶ τοῦ φωτισμοῦ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος. Αὐτὸς δὲ ὁ μέγας βυζαντινὸς Θεολόγος τοῦ 14ου αἰῶνος ἅγιος Γρηγόριος ὁ Παλαμᾶς, κατὰ βάθος, οὐδὲν νέον εἰσήγαγεν εἰς τὴν Ὀρθόδοξον Θεολογίαν, ἀλλὰ «τὰ κατὰ διαφόρους αἰτίας καὶ χρόνους ὑπὸ τῶν ἁγίων Πατέρων θεολογηθέντα, πάντ’ εἰς ἓν αὐτὸς συνειλοχώς, νῦν ἐπ’ ἐσχάτων θείᾳ δυνάμει καὶ χάριτι καὶ συνῆψε καλῶς καὶ ἐπεξειργάσατο, καὶ τὸ κράτος αὐτοῖς δι’ ἑαυτοῦ δεδωκὼς Θείῳ Πνεύματι, τὰς καινὰς αἱρέσεις ἐξαισίως τούτοις ἐτρέψατο, τοὺς ἑαυτοῦ λόγους οἱονεί τι συμπέρασμα καὶ ἀνάπτυξιν ἱερὰν τῶν ἱερῶν ἐκείνων λόγων εἰργάσατο…». (Φιλόθεος Πατριάρχης).
Ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία κατέχει ἀναφαίρετον Θεολογικὸν πλοῦτον, τὴν Πατερικὴν Θεολογίαν, τὴν ὁποίαν δύναται πάντοτε νὰ προβάλλῃ ὡς «νοῦν Χριστοῦ» κατὰ τὸν Ἀπόστολον Παῦλον. Ἀλλὰ ἡ Ἐκκλησία, εἰς μόνον τὸν Ἅγιον Γρηγόριον τὸν Παλαμᾶν δύναται νὰ εὕρῃ συμπυκνωμένην τὴν διδασκαλίαν της, τόσον ἐπὶ τοῦ δογματικοῦ, ὅσον καὶ ἐπὶ τοῦ πνευματικοῦ ὀρθοδόξου πεδίου. Καὶ μάλιστα ὅσον ἀφορᾶ εἰς τὴν διαφορὰν τῆς Ὀρθοδόξου ἀπὸ τῆς Καθολικῆς Θεολογίας, ἥτις ἀνέκυψεν ἐν τῇ πληρότητι αὐτῆς εἰς τὰς δογματικὰς καὶ Ἡσυχαστικὰς συζητήσεις εἰς τὰς Συνόδους τῶν ἐτῶν 1341, 1347 καὶ 1351.
Ἕνα θέμα σοβαρόν, διὰ τὴν παραπαίουσαν σύγχρονον θεολογικὴν ἐκπροσώπησιν, εἶναι ἡ σχέσις ψυχῆς καὶ σώματος, ὅπερ ἀνέπτυξεν ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ Παλαμᾶς, εἰς τοὺς περὶ προσευχῆς ἀντιρρητικοὺς λόγους του κατὰ Βαρλαὰμ τοῦ Καλαβροῦ. Τοσούτῳ μᾶλλον σοβαρόν, καθόσον ἡ ἐποχή μας ἔχει ἀσαφῆ ἀντίληψιν περὶ τῆς συμμετοχῆς τοῦ σώματος εἰς τὴν ἁγιαζομένην ψυχὴν καὶ τῶν προϋποθέσεων διὰ τὴν κατάληξιν εἰς τὴν θαυμαστὴν ἑνότητα τοῦ ἀρτίου ἐν Χριστῷ ἀνθρώπου.
* * *
Μεταξὺ τῶν κατηγοριῶν τοῦ Βαρλαὰμ κατὰ τῶν Ἡσυχαστῶν τοῦ Ἄθωνος, ἦτο καὶ τὸ ὅτι οἱ Ἡσυχασταὶ «ἐκοπίαζον καὶ ἐπένθουν εἰς τὴν Προσευχήν». Ἐνῷ ἀντιθέτως, αὐτὸς ἐφρόνει ὅτι «ἠρεμίαν παρέχειν ταῖς αἰσθήσεσι χρὴ τὸν προσευχῆς ἐπιμελούμενον καὶ νεκροῦν τελείως τὸ τῆς ψυχῆς παθητικόν…». Διότι ἔλεγεν, ὅτι γίνεται ἐμπόδιον εἰς τὴν προσευχὴν ἡ ὄχλησις τῆς ἀφῆς δι’ ἐξωτερικῶν ἀσκητικῶν ἔργων καὶ αὐτοῦ τοῦ πένθους.
Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ὁ Βαρλαὰμ ἦτο δεινὸς διαλεκτικὸς φιλόσοφος, ἀλλ’ ἐστερημένος τῆς Πατερικῆς ἀσκητικῆς πείρας, δι’ ὃν λόγον ἐξήγει τὰ πάντα διὰ τοῦ λόγου. Ἀντιθέτως, ὁ ἅγιος Γρηγόριος ἐθεολόγει ἐντὸς τῆς ἀσκητικῆς παραδόσεως τῆς ὀρθοδοξίας, κοινωνῶν μυστικῶς μετὰ τοῦ πνεύματος τῶν Πατέρων.
Εἰς τὰς κατηγορίας τοῦ Βαρλαάμ, ὁ Παλαμᾶς ἀπήντησεν, ὅτι εἶναι ἀκατανόητος ὁ ἰσχυρισμός του, διότι οὕτω ἀγόμεθα εἰς τὴν κατάργησιν τῆς νηστείας, τῆς ἀγρυπνίας, τοῦ κλίνειν γόνυ, τοῦ χαμευνεῖν, ἐπειδὴ ταῦτα πάντα εἶναι ἀλγεινά, ἀλλ’ ὅμως ἀναγκαιότατα καὶ συνεργοῦντα εἰς τὴν καθαρὰν καὶ κατανυκτικὴν προσευχήν. «Το γὰρ σύζυγον ἡμῶν τουτὶ σῶμα ὑπὸ τοῦ Θεοῦ ὡς συνεργὸν ἐσόμενον συνέζευκται, μᾶλλον δὲ ὑπέζευκται· οὐκοῦν ἀφηνιάζον μὲν εἴρξομεν, ἀποδεξόμεθα δέ, ἀγόμενον ᾗ δέον». Ἐνταῦθα καταφαίνεται πόσον μωρὰ εἶναι ἡ προσπάθεια νὰ καταδειχθῇ, ὅτι ἡ ἀσκητικὴ νοοτροπία θεωρεῖ τὸ σῶμα ὡς καθ’ ἑαυτὸ κακὸν καὶ ὡς διακεκριμένην ἀρχὴν ἐν τῷ ἀνθρώπῳ. Κατὰ τὴν ἀσκητικὴν παράδοσιν τὸ σῶμα παιδαγωγεῖται, «ὑπωπιάζεται» καί, ὅπως θὰ ἴδῃ κατωτέρω ὁ ἀναγνώστης, συμμετέχει εἰς τὴν πνευματικὴν ἀγαλλίασιν τῆς ψυχῆς, γινόμενον καὶ αὐτὸ πνευματικόν.
Ἡ ἀληθὴς προσευχὴ κατὰ τὸν Παλαμᾶν, ἀπαιτεῖ ἀπροσπάθειαν καὶ νέκρωσιν τοῦ ἁμαρτητικοῦ καὶ παθητικοῦ μέρους τοῦ σώματος, πρὸς ἀπαλλαγὴν ἀπὸ τῆς ἐμπαθείας του. Διότι εἶναι ἀδύνατον νὰ γευθῶμεν, ἔστω καὶ ἄκροις χείλεσι, τῆς νοερᾶς προσευχῆς, ἂν αἱ ἐνέργειαι τῆς ἡδυπαθείας, διὰ τῶν λογισμῶν σκοτίζουν τὸν νοῦν. Τότε εἶναι ἀπαραίτητον νὰ μετερχώμεθα ἀλγεινήν τινα ἀγωγήν, ὡς εἶναι ἡ νηστεία καὶ ἡ ἀγρυπνία. Τοιουτοτρόπως «οἱ τὰ κτηνώδη πάθη κινοῦντες λογισμοί, μετριώτεροί τε καὶ ἀσθενέστεροι καθίστανται». Καὶ ὄχι μόνον τοῦτο ἐπιτυγχάνεται διὰ τῆς ἑκουσίου ἀσκητικῆς κακώσεως, ἀλλὰ προκαλεῖται καὶ ἡ ἱερὰ κατάνυξις. Δι’ αὐτῆς καὶ οἱ μολυσμοὶ ἀπαλείφονται ἐκ τῆς ψυχῆς καὶ ὁ Θεὸς ἱλάσκεται καὶ ἐπακούει τοῦ προσευχομένου. Ἀπόδειξις ὁ Προφήτης Δαυῒδ λέγων: «καρδίαν συντετριμμένην ὁ Θεὸς οὐκ ἐξουδενώσει» καὶ ὁ Θεολόγος Γρηγόριος: «οὐδενὶ τῶν πάντων οὕτω ὡς κακοπαθείᾳ Θεὸς θεραπεύεται». Ἀλλὰ καὶ αὐτὸς ὁ Κύριος ἐδίδαξεν, ὅτι πολὺ ἰσχύει ἡ προσευχὴ συνεζευγμένη μετὰ τῆς νηστείας. Ἀντιθέτως ἡ ἀναλγησία καταργεῖ τὴν προσευχήν. Διὰ τοῦτο καὶ οἱ Πατέρες ὠνόμασαν αὐτὴν «πώρωσιν». Τὴν δὲ νηστείαν, οἱονεὶ οὐσίαν τῆς προσευχῆς ἐκάλεσαν. Ὁ ἅγιος Ἰωάννης τῆς Κλίμακος ἀποφαίνεται: «ὕλη προσευχῆς πεῖνα»· καὶ «δίψα καὶ ἀγρυπνία ἐξέθλιψαν καρδίαν· καρδίας δὲ θλιβείσης, ἐξεπήδησαν δάκρυα». Καὶ ἀλλαχοῦ: «Προσευχή, δακρύων μήτηρ καὶ πάλιν θυγάτηρ».
(…)
Ὁ Βαρλαάμ, ὡς «τῆς ἀπραξίας καθηγητής», εἶναι ὁ αἰώνιος τύπος τοῦ «λογικῶς» θεολογοῦντος καὶ ἄνευ ἐμπειριῶν πνευματικῶν νυκτομαχοῦντος εἰς τὰ φιλοσοφικὰ ἐρέβη. Αὐτοὶ ἀκόμη οἱ Καθολικοί, καίτοι ἐχθρικῶς διακείμενοι πρὸς τὸν ἅγιον Γρηγόριον τὸν Παλαμᾶν — διότι οὐδείς, ὅσον ὁ θεῖος Πατὴρ ἀπεκάλυψε τὴν βαθεῖαν διάστασιν τῆς ὀρθοδόξου Θεολογίας ἀπὸ τῆς Καθολικῆς — κατειρωνεύθησαν τὸν Βαρλαάμ, τολμήσαντα νὰ ἀναμετρηθῇ μὲ θεολόγον τόσον ἀρτίως συγκροτημένον εἰς τὴν Πατερικὴν γραμματείαν. Ἡμεῖς ὅμως ἐνιστάμεθα, φρονοῦντες, μετὰ τῆς ἁγιωτάτης ἡμῶν Ἐκκλησίας, ὅτι δὲν ἦτο μόνον ἡ θεολογικὴ συγκρότησις, ἥτις ἀνέδειξε τὸν ἅγιον εἰς μέγαν πνευματικὸν θεολόγον καὶ πάμφωτον μορφὴν εἰς τὰ πνευματικὰ προβλήματα τῆς Ὀρθοδοξίας, ἀλλὰ ὁ ἐν τῇ καρδίᾳ του μυστικῶς λαλῶν Παράκλητος. Τοὺς Πατέρας ἐγνώριζε καὶ ὁ Βαρλαάμ, ἀλλὰ τοὺς παρηρμήνευεν, ὡς ἐστερημένος ὀρθοδόξων κριτηρίων. Φιλοσοφίαν εἶχον διδαχθῆ ἀμφότεροι οἱ ἀντίπαλοι· ἀλλ’ ὁ μὲν ἅγιος Γρηγόριος ἐγκαταλείψας ταχέως τὴν φιλοσοφίαν ὡς νηπιώδη, ἐπελάβετο τῆς ἀσκήσεως καὶ προσευχῆς, ἐν Ἁγίῳ Ὄρει, ὅπως καθάρῃ τὸ κατ’ εἰκόνα· ὁ δὲ Βαρλαάμ, λησμονήσας τὸν μοναχὸν καὶ ἀπολέσας τὸν προσανατολισμὸν πρὸς τὴν κάθαρσιν τῆς θείας εἰκόνος, ἐδόθη ὅλος, διὰ βίου, εἰς τὴν «φυσιοῦσαν γνῶσιν» καὶ τὴν ἀπὸ Θεοῦ «μωρανθεῖσαν σοφίαν». Οὕτως, ἐνῷ ὁ θεῖος Παλαμᾶς εἰσῆλθεν εἰς τὰ ἅγια τῶν ἁγίων τῆς ἀποκαλυπτομένης εἰς τοὺς «καθαροὺς τὴν καρδίαν» σοφίας τοῦ Θεοῦ, ὁ Βαρλαάμ, ὡς γνήσιος οὐμανιστὴς καὶ τέκνον τοῦ Δυτικοῦ Ἀριστοτελισμοῦ, παρέμεινε λάτρης τοῦ πτωχοτάτου ἀνθρωπίνου λόγου. Καὶ ὁ μὲν ἐγένετο θαυμαστός, τιμώμενος ἐν τῇ στρατευομένῃ Ὀρθοδόξῳ Ἐκκλησίᾳ, ὡς προασπιστὴς αὐτῆς, μακάριος δὲ ἐν τῇ ἐν οὐρανοῖς θριαμβευούσῃ Ἐκκλησίᾳ τῶν πρωτοτόκων· ὁ δ’ ἕτερος, παραμένει εἰς τὴν μνήμην τῶν αἰώνων ὡς ἕνα ἔκτακτον φιλοσοφικὸν πνεῦμα, ἀστοχῆσαν ἐν τῇ ἐκζητήσει τῆς ἀληθείας, τελεῖ δὲ ὑπὸ τὸ βάρος τοῦ ἀναθέματος τῆς παγκοσμίου Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, ὡς ἕνας αἱρετικός, ὅστις κάποτε τὴν ἀνεστάτωσεν, εἰρήνην ἄγουσαν.
ΑΘΩΝΙΚΑ ΑΝΘΗ – ΑΡΘΡΑ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΜΑΤΑ
Επί τη χιλιετηρίδι του Αγίου Όρους
ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ “ΑΣΤΗΡ – ΑΛ. & Ε. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ – ΑΘΗΝΑΙ 1962
ΨΗΦΙΟΠΟΙΗΣΗ: Ι.Ν.ΑΓΙΩΝ ΤΑΞΙΑΡΧΩΝ ΙΣΤΙΑΙΑΣ
Αυτό το άρθρο δημοσιεύθηκε στην ιστοσελίδα του Ι.Ν. Αγίων Ταξιαρχών Ιστιαίας. Ευχαριστούμε για την αναδημοσίευση!
