Ὁ Πατρ. Βουλγαρίας ἀπήτησε τὴν ἀπουσίαν τῶν Οὐκρανο-Ναζί
Ο ΠΑΤΡ. ΒΟΥΛΓΑΡΙΑΣ ΑΝΘΙΣΤΑΤΑΙ ΤΟΥ ΠΑΤΡ. ΒΑΡΘΟΛΟΜΑΙΟΥ;
Τοῦ κ. Δημητρίου Λογοθέτη, θεολόγου
Τὸ Πατριαρχικὸ Συλλείτουργο, τὸ ὁποῖο ἐτελέσθη στὶς 26 Δεκεμβρίου 2025 στὸν Πάνσεπτο Πατριαρχικὸ Ναὸ τοῦ Ἁγίου Γεωργίου στὸ Φανάρι, προεξάρχοντος τοῦ Πατριάρχου Βαρθολομαίου καὶ συλλειτουργοῦντος τοῦ Μακαριωτάτου Πατριάρχου Βουλγαρίας Δανιήλ, δὲν ἦτο ἁπλῶς μία ἑορταστικὴ ἀκολουθία στὸ πλαίσιο τοῦ Δωδεκαημέρου, ἀλλὰ ταυτοχρόνως καὶ πολιτικὴ δήλωση ἀπὸ τὴν πλευρὰ τοῦ Πατριάρχου Βουλγαρίας. Ἡ περίοδος κατὰ τὴν ὁποία λαμβάνει χώρα τὸ γεγονὸς τοῦτο εἶναι λίαν κρίσιμη διὰ τὴν Ὀρθοδοξία σὲ παγκόσμιο ἐπίπεδο, λόγῳ τοῦ συνεχιζομένου σχίσματος μεταξὺ τοῦ Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως καὶ τοῦ Πατριαρχείου Μόσχας, ἐξ αἰτίας τοῦ οὐκρανικοῦ ζητήματος. Ἡ τετραήμερος εἰρηνικὴ ἐπίσκεψη τοῦ Πατριάρχου Δανιήλ στὸ Φανάρι (25-28 Δεκεμβρίου 2025) καὶ τὸ κοινὸ ἱερουργικὸ τοῦτο ἔργο, φαίνεται νὰ ἀπετέλεσε μία ἰσχυρὴ δήλωση ἑνότητος, διαλόγου καὶ ἰσορροπίας εἰς ἕνα ὀρθόδοξο κόσμο, ὁ ὁποῖος δοκιμάζεται ἀπὸ γεωπολιτικὲς ἐντάσεις, ἐθνικιστικὲς πιέσεις καὶ θεολογικὲς διαφωνίες. Ἦτο ὅμως;
Ἡ Βουλγαρικὴ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία κατέχει μία ἰδιάζουσα θέση στὸ πλαίσιο αὐτό. Ἱστορικά, ἡ αὐτοκεφαλία αὐτῆς ἐχορηγήθη ὑπὸ τοῦ Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως τὸ 927 (ὡς Ἀρχιεπισκοπή) καὶ ἀνεγνωρίσθη πλήρως ὡς Πατριαρχεῖον τὸ 1945. Οἱ δεσμοὶ μετὰ τῆς Κωνσταντινουπόλεως εἶναι ἀκατάλυτοι, ἀλλὰ ἡ Βουλγαρία ἔχει καὶ ἰσχυροὺς ἱστορικούς, πολιτιστικοὺς καὶ γλωσσικοὺς δεσμοὺς μετὰ τῆς Ῥωσίας, στὴν ὁποία ὀφείλει σὲ μεγάλο βαθμὸ τὴν ἀπελευθέρωση αὐτῆς ἀπὸ τὸν ζυγὸ τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας.
Μετὰ τὴν κοίμηση τοῦ Πατριάρχου Νεοφύτου τὸ 2024, ὁ νέος Πατριάρχης Δανιήλ ἐξελέγη σὲ ἕνα περιβάλλον, τὸ ὁποῖο ἐδέχετο πανταχόθεν ἐπιθέσεις καὶ κατηγορίες ὅτι ὑπῆρξε ῥωσικὴ ἐπιρροὴ ἕως καὶ παρέμβαση κατὰ τὴν προεκλογικὴ περίοδο. Ὁ Δανιήλ ἔχει ἐκφράσει σκεπτικισμὸ πρὸς τὴν σχισματικὴ οὐκρανικὴ ἐκκλησία, τὴν ὁποίαν ἀνεγνώρισε τὸ Πατριαρχεῖο Κωνσταντινουπόλεως, δηλώνων ὅτι δὲν θὰ συλλειτουργήσῃ μετὰ τοῦ Ἐπιφανίου καὶ χαρακτηρίζοντας τὴν αὐτοκεφαλία «πρόωρη». Παραλλήλως, ὅμως, τὸ Βουλγαρικὸ Πατριαρχεῖο δὲν ἔχει διακόψει τὴν κοινωνία μὲ τὴν Κωνσταντινούπολη. Ἡ κίνηση αὐτὴ τοῦ νέου Πατριάρχου ἀντανακλᾷ τὴν πρόθεση τοῦ Βουλγαρικοῦ λαοῦ νὰ σταθῆ οὐδέτερος, χωρὶς νὰ ἐναντιώνεται στὴν Ἐκκλησία τῆς Ῥωσίας, ἐνῷ ταυτοχρόνως σέβονται καὶ τὸν ῥόλο τοῦ Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως.
Ἡ ἐπίσκεψη τοῦ Πατρ. Δανιήλ στὸ Φανάρι τὸ 2025 – ἡ πρώτη αὐτοῦ ὡς Πατριάρχου – ἦταν προσεκτικὰ προετοιμασμένη. Ἐπεβεβαιώθη ὅτι δὲν θὰ συμμετάσχουν ἐκπρόσωποι τῆς σχισματικῆς οὐκρανικῆς ὁμάδος σὲ κοινὲς ἀκολουθίες, ἀποφεύγοντες πιθανὲς ἐντάσεις. Ὡστόσο, κατὰ τὸ συλλείτουργο τῆς 26ης Δεκεμβρίου, ὁ Πατριάρχης Βαρθολομαῖος ἐμνημόνευσε κανονικὰ τὸν Ἐπιφάνιο στὰ δίπτυχα, ὅπως κάνει σὲ κάθε Θεία Λειτουργία. Ἡ συμμετοχὴ τοῦ Δανιήλ ἄνευ διαμαρτυρίας ἢ ἀποχωρήσεως ἀποτελεῖ de facto ἀποδοχὴ τῆς κανονικότητος τῶν σχισματικῶν Οὐκρανῶν καὶ ἐνίσχυση τῆς θέσεως αὐτῶν. Ἡ πράξη του αὐτὴ ἐγείρει σοβαρὰ θεολογικὰ προβλήματα καὶ τραυματίζει καὶ τὴν ἀξιοπιστία τοῦ Πατριάρχου Βουλγαρίας.
Καὶ τοῦτο συμβαίνει, διότι ἡ Θεία Εὐχαριστία δὲν εἶναι ἁπλῶς μία ἰδιωτικὴ προσευχή, ἀλλὰ τὸ κατεξοχὴν μυστήριο τῆς ἑνότητος τοῦ Σώματος τοῦ Χριστοῦ. Οἱ Ἱεροὶ Κανόνες καὶ ἡ πατερικὴ παράδοση τονίζουν ὅτι ἡ κοινὴ ἱερουργία (συλλείτουργο) προϋποθέτει πλήρη ἐκκλησιαστικὴ κοινωνία. Κεντρικὸ στοιχεῖο αὐτῆς τῆς ἑνότητος εἶναι ἡ μνημόνευση τῶν ὀνομάτων τῶν Προκαθημένων στὰ ἱερὰ δίπτυχα κατὰ τὴν Θεία Εὐχαριστία. Τοῦτο τὸ ἐπιβεβαιώνει καὶ ὁ Ἅγιος Νικόδημος ὁ Ἁγιορείτης στὴν ἑρμηνεία τοῦ Πηδαλίου, ὅπου ἐπισημαίνει ὅτι ἡ κοινὴ ἱερουργία συνεπάγεται πλήρη ἀποδοχὴ τῆς κανονικῆς τάξεως τοῦ συλλειτουργοῦντος. Ὁ Ἅγιος Νικόδημος, ὅμως, δὲν κάνει τὴν ἑρμηνεία αὐτὴ αὐθαιρέτως, ἀλλὰ ἔχει γνώση τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Ἱστορίας, τῆς σημασίας τοῦ κοινοῦ ποτηρίου καὶ τῶν Ἱερῶν Κανόνων. Ἑπομένως, ποιὸς ῥόλο ἀκριβῶς ἐξυπηρετεῖ ὁ Πατριάρχης Βουλγαρίας καὶ τί περιμένει νὰ ἐπιτύχῃ μὲ τὴν κίνησή του αὐτὴ καὶ ποιὸ σκοπὸ ἐξυπηρετεῖ;
Πράγματι, ὡς ἀνεφέρθη, ὑπῆρξε προηγουμένη συμφωνία, ὥστε νὰ μὴ συμμετάσχουν ἱεράρχες τῆς σχισματικῆς ὁμάδος στὶς κοινὲς ἀκολουθίες, ἀποφεύγοντας ἄμεση συλλειτουργία μετ᾿ αὐτῶν. Ἡ ῥύθμιση αὐτὴ δείχνει εὐαισθησία τοῦ Πατριάρχου Δανιήλ ἀπέναντι στὶς θέσεις τῆς Μόσχας καὶ τῆς ἰδίας αὐτοῦ Ἐκκλησίας, ἡ ὁποία μέχρι σήμερα δὲν ἔχει ἀναγνωρίσει τὴν αὐτοκεφαλία. Ὡστόσο, θεολογικά, ἡ μνημόνευση στὰ δίπτυχα δὲν εἶναι δεσμευτική ἀπὸ τὴν φυσικὴ παρουσία. Ἡ Εὐχαριστία εἶναι μία καὶ ἀδιαίρετος, ὡς ἐκ τούτου καὶ ἡ μνημόνευση ἑνὸς ὀνόματος ἐντάσσει τὸν μνημονευόμενον στὸ ἴδιο εὐχαριστιακὸ Σῶμα.
Ἐμπνευσμένοι ἀπὸ τὸ Εὐαγγέλιο, οἱ Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας, ὅπως ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος, τονίζουν ὅτι «οὐδεὶς δύναται δυσὶ κυρίοις δουλεύειν», δὲν δύναται δηλαδὴ κανεὶς νὰ εἶναι ἐν μέρει ἐν κοινωνίᾳ καὶ ἐν μέρει ὄχι. Ἡ πράξη τοῦ συλλείτουργου, λοιπόν, ἀκόμη καὶ μὲ αὐτὴν τὴν «πρακτικὴ» διακρίσεως, δημιουργεῖ θεολογικὴ ἀντίφαση: Ἀπὸ τὴν μία, ὁ Πατριάρχης Δανιήλ προσπαθεῖ νὰ διατηρήσῃ μίαν δῆθεν οὐδετερότητα στὴν δημόσια σφαῖρα, ἀπὸ τὴν ἄλλη ὅμως, μὲ τὴ συμμετοχὴ στὴν Λειτουργία τοῦ Φαναρίου, εἰσέρχεται σὲ εὐχαριστιακὴ κοινωνία μὲ ὅσους μνημονεύονται ὑπὸ τοῦ προεξάρχοντος.
Ἐν ἀντιθέσει πρὸς τὸν Πατριάρχην Δανιήλ, ὁ προκάτοχος αὐτοῦ Πατριάρχης Νεόφυτος, σὲ ἐπίσημες δηλώσεις καὶ ἐπιστολές του, ὑπεγράμμισε κατ᾿ ἐπανάληψη ὅτι ἡ μόνη κανονικὴ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία στὴν Οὐκρανία εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία τελεῖ ὑπὸ τὴν πνευματικὴ δικαιοδοσία τοῦ Πατριαρχείου Μόσχας, μὲ Προκαθήμενο τὸν Μητροπολίτη Κιέβου Ὀνούφριο. Χαρακτηριστικὴ εἶναι ἡ ἐπιστολὴ αὐτοῦ πρὸς τὴν Ἱερὰ Σύνοδο τῆς Βουλγαρικῆς Ἐκκλησίας καὶ πρὸς ἄλλες Αὐτοκεφάλους Ἐκκλησίες, στὴν ὁποία ἐτόνιζε ὅτι ἡ νέα δομὴ προέρχεται ἀπὸ σχισματικοὺς καὶ ἀναθεματισμένους κληρικούς, ὅπως ὁ Φιλάρετος Ντενισένκο, καὶ ἑπομένως δὲν δύναται νὰ θεωρηθῇ κανονική. «Ἡ Οὐκρανικὴ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία ὑπὸ τὸν Μακαριώτατο Ὀνούφριο εἶναι ἡ μόνη κανονικὴ καὶ ἀναγνωρισμένη ἀπὸ τὸ σύνολο τῆς Ὀρθοδοξίας», ἔγραφε χαρακτηριστικῶς, ἐπικαλούμενος τοὺς Ἀποστολικοὺς καὶ Συνοδικοὺς Κανόνες οἱ ὁποῖοι ἀπαγορεύουν τὴν κοινωνία μετὰ σχισματικῶν.
Ὁ Νεόφυτος δὲν περιωρίσθη σὲ θεωρητικὲς διατυπώσεις. Τὸ 2019, ὀλίγον μετὰ τὴν ἐπίδοση τοῦ Τόμου Ἀυτοκεφαλίας ὑπὸ τοῦ Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως, ἡ Ἱερὰ Σύνοδος τῆς Βουλγαρικῆς Ἐκκλησίας ὑπὸ τὴν προεδρία αὐτοῦ, ἐξέδωσε ἀνακοίνωση, στὴν ὁποία ἐκάλει σὲ «αὐστηρὰ τήρηση τῶν Ἱερῶν Κανόνων» καὶ ἀπέρριπτε πᾶσα βιαστικὴ ἀναγνώριση τῆς νέας οὐκρανικῆς δομῆς, θεωροῦσα ὅτι θὰ ἐπιδεινώσῃ τὸ σχίσμα. Ἐπιπλέον, ὁ μακαριστὸς Πατριάρχης ἠρνήθη νὰ δεχθῇ ἐκπροσώπους τῆς οὐκρανικῆς σχισματικῆς ὁμάδος σὲ ἐπισήμους συναντήσεις καὶ διετήρησε πλήρη εὐχαριστιακὴ κοινωνία μετὰ τοῦ Πατριαρχείου Μόσχας, μνημονεύων πάντοτε τὸν Πατριάρχη Κύριλλο καὶ τὸν Μητροπολίτη Ὀνούφριο ὡς κανονικοὺς ἱεράρχας. Ἐπιπλέον, ὁ Νεόφυτος, σὲ συνέντευξη καὶ ὁμιλίες αὐτοῦ, ἐπέκρινε τὶς ἐνέργειες τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου ὡς «πρόωρες» καὶ «μονομερεῖς», τονίζων ὅτι τοιαῦται ἀποφάσεις πρέπει νὰ λαμβάνωνται σὲ Πανορθόδοξη Σύνοδο, ὄχι ἀπὸ μία μόνη Ἕδρα, ὅσο σεβαστὴ καὶ ἂν εἶναι. Μάλιστα, τὸ 2019 ἐδήλωσε δημοσίως ὅτι ἡ Βουλγαρικὴ Ἐκκλησία θὰ περιμένῃ τὴν «ὁριστικὴ διευθέτηση» τοῦ ζητήματος μέσο συνοδικῆς ὁδοῦ, ἀποφεύγουσα νὰ λάβῃ τοιαύτη θέση, ἡ ὁποὶα θὰ διχάσῃ περαιτέρω τὴν Ὀρθοδοξία.
Ὁ μακαριστὸς Νεόφυτος εἶχε προειδοποιήσει ἐπανειλημμένως διὰ τοὺς κινδύνους τοιούτων συμβιβασμῶν, λέγων ὅτι «ἡ ἑνότης τῆς Ἐκκλησίας δὲν ἐπιτυγχάνεται διὰ πολιτικῶν ἰσορροπιῶν, ἀλλὰ διὰ πιστῆς τηρήσεως τῶν Κανόνων καὶ ἀποφυγῆς κοινωνίας μετὰ σχισματικῶν». Ἡ πράξη τοῦ Πατρ. Δανιήλ, λοιπόν, ὄχι μόνο δημιουργεῖ ἐσωτερικὴ ἀντίφαση στὴν Βουλγαρικὴ Ἐκκλησία, ἀλλὰ καὶ ἀμφισβητεῖ τὴν κληρονομιὰ τοῦ προκατόχου αὐτοῦ, ἀφήνουσα ἀνοικτὸ τὸ ἐρώτημα: Πόσο μακρυὰ δύναται νὰ φθάσῃ αὐτὴ ἡ «γεφυροποιία», δίχως νὰ θιγῇ ἡ ὀρθόδοξος κανονικὴ τάξη;
