‘ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΕΣ’ ΙΕΡΑΤΕΙΟΥ
Ύπο Ἀρχιεπισκόπου Αὐστραλίας Στυλιανοῦ
Περί τα τέλη της δεκαετίας ’70, ο γράφων, ως εκπρόσωπος του Οικουμενικού Πατριαρχείου εις τον επίσημο Θεολογικό Διάλογο Ορθοδόξων και Αγγλικανών, είχε συχνά αναγκασθεί να καταφεύγει σε ‘μη θεολογικά’ επιχειρήματα, για να αναχαιτίζει ευκολότερα περίεργες ακρότητες Αγγλικανών συνομιλητών, και δη Επισκόπων, σε θέματα καθαρώς εκκλησιολογικά και πνευματικά.
Ένα από αυτά τα θέματα ήταν και το περί ‘χειροτονίας γυναικών’, που δεν έχει καμμιά σχέση με τον θεσμό των ‘Διακονισσών’ της Αρχαίας Εκκλησίας, για τον οποίο τελευταία πολύς λόγος γίνεται και σ’ εμάς.
Κάποια στιγμή λοιπόν, καθώς συνεδριάζαμε στο ‘Οικουμενικό Κέντρο’ της Ι. Μονής Πεντέλης, φιλοξενούμενοι της Εκκλησίας της Ελλάδος, χρειάσθηκε να ‘φέρουμε στο φιλότιμο’ τους Αγγλικανούς, λέγοντάς τους ότι εμείς οι υπόλοιποι Ευρωπαίοι –πέρα και από την Magna Carta, τον τύπο του Gentleman, ή την αυτοκρατορική εξάπλωση των Άγγλων ως τα πέρατα του κόσμου θαυμάζουμε την βαθειά αίσθηση που έχουν οι Βρεττανοί για το ‘παραδοσιακό’ γενικά. Και είναι γνωστό ότι αυτή η αίσθηση ‘παραδόσεως’ δεν τους επιτρέπει να αλλάζουν το παραμικρό ‘μορφολογικό στοιχείο’ σε μνημειώδη κτίσματα (Καθεδρικούς, Δημαρχεία, Πανεπιστήμια, Βιβλιοθήκες, Δικαστήρια, κ.ά.). Γι’ αυτό αλλοίμονο στον Αρχιτέκτονα ή άλλον αρμόδιο, που θα επιχειρούσε να αλλάξει όχι μόνο κάτι μείζον στις γενικές δομές, αλλά και κάτι ελάχιστο στις επί μέρους λεπτομέρειες (π.χ. σχήμα παραθύρων, φεγγίτη, χερούλι της πόρτας, κ.ά.).
Όμως, η τόση ευαισθησία και προσοχή στα ‘υλικά’ πράγματα –όσο και αν είναι σαφώς αισθητικά και πολιτιστικά δεδομένα− δεν συμβιβάζεται με τόση ‘ελαστικότητα’, αν όχι και ‘αδιαφορία’ εις τα πνευματικά, ιδίως στα νεώτερα χρόνια.
Έτσι δεν διστάσαμε να χαρακτηρίσουμε ‘σχιζοφρένεια’ αυτή την ‘ασυνέπεια’ και περίεργη νοοτροπία των σημερινών Άγγλων. Να σημειωθεί εδώ ότι, οσάκις η ‘σχιζοφρένεια’ εμφανίζεται ως σύμπτωμα οξείας βιολογικής ψυχοπαθολογίας το πράγμα αντιμετωπίζεται οπωσδήποτε ιατρικώς με ανάλογα φάρμακα και μέσα. Ο δε τραγικός ασθενής, που παραμένει συμπαθής πάντοτε, αισθάνεται κατά κανόνα ανασφαλής, ίσως μάλιστα και ταπεινωμένος, χωρίς να είναι σε θέση να βλάψει το κοινωνικό σύνολο. Όταν όμως το πρόβλημα εκδηλώνεται σε ηπιότερες μορφές μειονεκτικότητας και ανασφάλειας που κινούν τον ασθενή να ‘καινοτομεί’ κατά το δοκούν, με την δίψα να επισύρει την προσοχή, όπως το υπαγορεύει η ‘υπεραναπληρωματική’ συνείδηση της προσωπικότητάς του, τότε ‘είναι σε θέση’ να προξενήσει μεγάλες ‘ανατροπές’, ιδίως αν βρεθεί σε ‘υψηλό αξίωμα’ του κατεστημένου! Άλλο παράδειγμα ‘σχιζοφρενικής συμπεριφοράς’ Ιερατείου θυμάται ο γράφων από επίσημη επίσκεψη σε ιστορική Μονή της Κύπρου, όταν η Συντονιστική Επιτροπή του Θεολογικού Διαλόγου Ορθοδόξων και Ρωμαιοκαθολικών συνεδρίασε εν Λευκωσία (Ιούνιος 1983).
Καθώς λοιπόν ο Ηγούμενος μας ξεναγούσε, μείναμε κατάπληκτοι από την κράζουσα δυσαρμονία ανάμεσα στο μνημειακό μέρος του όλου Συγκροτήματος και το τμήμα των νεωτέρων ‘συμπληρωμάτων’ ή ‘ανακαινίσεων’. Ιδιαίτερα όμως στο ‘Καθολικό’ (κεντρικός Ναός) η οξύτατη αντίθεση ανέμεσα στο απαραμίλλου τέχνης και αισθητικής ξυλόγλυπτο ‘τέμπλο’ και στο ‘νεοπλουτικό’ δάπεδο, από γρανίτη ή κάτι ανάλογο, μας χτύπησε κατάστηθα και ήταν πόνος αβάσταχτος. Το λαμπερό δάπεδο που αντανακλούσε τα πάντα, θα μπορούσε να ήταν χώρος Λουτρών ή μοντέρνου Κομμωτηρίου! Ο νεαρός ακόμη τότε και αναντίρρητα δραστήριος Ηγούμενος, νομίζοντας ότι αδικούσαμε τον ζήλο και το έργο του, τόλμησε να μας πει τα εξής αλησμόνητα: «Λυπούμαι ειλικρινά που δεν σας αρέσει, αλλά είσθε οι μόνοι που εκφράζετε αντίρρηση στην γενόμενη ανακαίνιση. Στον υπόλοιπο κόσμο άρεσε απολύτως»!
Σε τέτοιο βέβαια επίπεδο συζητήσεως δεν ήταν δυνατόν παρά να δηλώσουμε τα ακόλουθα, παρόντος και του τότε (νυν αειμνήστου) Μητροπολίτου Κυρηνείας Γρηγορίου και όλων των μελών της Επιτροπής. «Ίσως, Αδελφέ, ως φιλοξενούμενοι, δεν ήταν ευγενικό να τολμήσουμε οποιεσδήποτε κρίσεις. Όμως, τόσο ο Αρχιεπίσκοπός σας, όσο και η Ι. Σύνοδος Κύπρου, συνεχώς μας λένε ότι όσο είμαστε κοντά σας να αισθανώμαστε σαν στο σπίτι μας! Γι’ αυτό λοιπόν είχαμε υποχρέωση να μη σιωπήσουμε, εκεί που οφείλαμε να καταθέσουμε υπεύθυνη μαρτυρία. Και αυτό από ενδιαφέρον και αγάπη για την κοινή Ορθόδοξη κληρονομιά μας, για την εύκλεια της παλαιφάτου και μεγαλωνύμου Μονής, αλλά και για την αλήθεια των πραγμάτων. Και η αλήθεια βέβαια, όπως ασφαλώς γνωρίζετε, δεν είναι θέμα δημοψηφίσματος! Είναι ευθύνη των ‘ειδότων’, ή άλλως ‘επαϊόντων’. Και για να γίνει πιο σαφής η παρατήρησή μας ως προς τον βαθμό που είναι κραυγαλέα αταίριαστο το απαστράπτον γρανιτένιο δάπεδο με το ιστορικό τέμπλο, σας λέμε ότι μοιάζει ως να τολμούσε κάποιος να φορέσει με καπέλλο ημίψηλο, παπούτσια αθλητικά ‘Ελβιέλα!’
Τα ως άνω δυο περιστατικά μας θύμισε έντονα η προσφάτως τολμηθείσα από τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών Χριστόδουλο δοκιμή να ‘προσθέσει’ στην Ορθόδοξη θ. Λειτουργία μετά την ανάγνωση των ι. Ευαγγελίων και του Αποστόλου την εξήγησή των στην Δημοτική. Δεν είναι βέβαια η μόνη ‘αντιφατική’ ενέργεια που γίνεται από τον εξόχως επί παραδοσιαρχία εγκαυχώμενο έως και ‘φονταμενταλιστή’ σημερινό Προκαθήμενο της Ελλαδικής Εκκλησίας. Όμως, οι προηγούμενες μέχρι τώρα ‘τολμητικές’ μέχρι λαϊκισμού παρεμβάσεις του –με τις οποίες δυστυχώς τείνει να δημιουργήσει ‘σχολή’ στους νεώτερους Επισκόπους και λοιπούς Κληρικούς της ευρύτερης ακολουθίας του, και όχι μόνο της γνωστής ‘Αδελφότητος Χρυσοπηγή’− δεν είχαν φθάσει μέχρι το ‘Άβατον’ του Ι. Βήματος, δηλαδή ‘τα Άγια των Αγίων’. Τώρα ατυχώς, με την φόρα που έχει πάρει ‘αφηνιασμένος’ (δηλαδή χωρίς ηνία και χαλινούς!), επόμενο ήταν να το τολμήσει και αυτό.
Για τους λόφους και τα υψώματα κοντά σε Μοναστήρια, όπως η Πεντέλη, που μετατρέπονται με αυξανόμενο ρυθμό σε πολλούς ‘Γολγοθάδες’ με ισάριθμους ‘Εσταυρωμένους’ και ‘Αποκαθηλώσεις’, είχαμε ήδη γράψει από την ίδια στήλη της Εφημερίδος μας (‘ΤΟ ΒΗΜΑ της Εκκλησίας’, Ioύνιος 2004). Θα ήταν επομένως ασυνέπεια και υποκρισία, αν δεν εστιγματίζαμε σήμερα το ακόμη μεγαλύτερο αυτό κακό, που μάλλον ‘ασυναισθήτως’ συντελείται στον επίσημο χώρο και χρόνο της Λατρείας, οδηγώντας κατ’ ευθείαν σε έκπτωση από το ‘επίπεδο’ του ιερού και καθαγιασμένου στο ‘δάπεδο’ του αγοραίου εως και βαρβαρικού.
Δεν προτιθέμεθα βέβαια εδώ να επαναλάβουμε όσα με την γνωστή του οξύνεια και καλλιέργεια εσχολίασε ο Καθηγητής Χρ. Γιανναράς αναπληρώνοντας την ένοχη σιωπή Θεολογικών Σχολών, Ιεραρχών και πολλών άλλων τάχα και θεολογούντων. Άλλωστε, το βαθύτερο ήθος του ο κ. Γιανναράς το κατέθεσε άλλη μια φορά και στην σύντομη ανταπάντησή του εις την σχεδόν ‘λιβελλογραφική’ απάντηση που έδωκε η Αρχιεπισκοπή δια του εκπροσώπου της στην «Καθημερινή» (10−10−2004).
Eπειδή πάντως, κανένα σοβαρό επιχείρημα δεν βρήκαμε σ’ όσα επικαλέσθηκε η ‘άμυνα’ του κ. Χριστοδούλου κατά των ‘θέσεων’ του κ. Γιανναρά παρά μόνο το γεγονός ότι δεν είναι Κληρικός, και δη Επίσκοπος για να γνωρίζει από στοργική μέριμνα ‘Ποιμένος’ (!), θα περιορισθούμε εδώ σε λίγες μόνο παρατηρήσεις. Ευχόμαστε δε την ‘συνηγορία’ μας αυτή υπέρ της ‘αντιδράσεως’ Γιανναρά, να μη τολμήσουν να την ‘απαξιώσουν’ με ανάλογες σοφιστίες οι μονοπωλούντες ‘την μέριμναν πασών των Εκκλησιών’ (Β΄ Κορ. 11,28), δοθέντος μάλιστα ότι ο γράφων –με την χάρη του Θεού, και παρά την αναξιότητά τουελευκάνθη σε ποιμαντορία μακρότερη και πολύ σκληρότερη από τον κ. Χριστόδουλο και τους εν προκειμένω αμύντορές του.
Ας υπενθυμίσουμε δε στους επί του θέματος νεόκοπους κατηγόρους του κ. Γιανναρά, ότι τον ίδιο αυτόν άνδρα μέχρι προ τινος τον προσκαλούσαν για να κάμουν δήθεν χρήση των φώτων του σε διαλέξεις και συσκέψεις, τόσο στον Βόλο όσο και αργότερα στην Αρχιεπισκοπή Αθηνών, ενώ στην πραγματικότητα εκμεταλλευόταν μόνο την φήμη του ονόματός του. Ο στενός πάντως κύκλος των ολίγων διανοουμένων που εκαλούντο μαζί με τον κ. Γιανναρά από τον Αρχιεπίσκοπο Χριστόδουλο σε ‘δείπνο εργασίας’, προκειμένου να τον ενισχύσουν δήθεν εις την πρόθεση και προσπάθειά του να κάμει ‘το καλύτερο’ για την Εκκλησία της Ελλάδος, τον άκουσαν να δηλώνει εκ των προτέρων το ψαλμικό της αυτοταπεινώσεως: ‘ιδού εγώ εις μάστιγας έτοιμος...’ (πρβλ. Ψαλμ.37,18). Τώρα όμως ας δούμε εν συντομία, λίγες δικές μας παρατηρήσεις.
1) Κανείς καί ποτέ στην Ορθοδοξία δεν ετόλμησε να αμφισβητήσει το χάρισμα ή την ευθύνη των λαϊκών, σ’οποιοδήποτε ζήτημα της Εκκλησίας, μήτε να κηρύξει ιεροκρατική (πόσο μάλλον Παπική!) μονοπώληση της αλήθειας από οποιονδήποτε βαθμό της Ιερωσύνης, όσο και αν η ‘ορθοτόμηση’ του λόγου της αληθείας είναι συνδεδεμένη με φρικτούς όρκους κατά την χειροτονία του Επισκόπου. Υπενθυμίζεται σχετικώς, ότι ο εκ των κορυφαίων Θεολόγων του 14ου αιώνα Άγ. Νικόλαοςο Καβάσιλας, μέχρι προ ολίγωνακόμη ετών, εθεωρείτο απλούς λαϊκός (!), ενώ πάντοτε εχαρακτηρίζετο ως ‘Πατήρ’ της Εκκλησίας και εθαυμάζετο διά την ‘λειτουργικήν’ (!) μάλιστα θεολογίαν του και τις υποδειγματικές ‘μυσταγωγικές’ του ερμηνείες.
2) Το πρώτιστο ζητούμενο εις τον δημόσιο χώρο και χρόνο της Λατρείας ποτέ δεν ήταν να εννοήσουμε και να σκεφθούμε το ‘νόημα’ που έχουν τα ι. κείμενα και τα εν τω Ναώ δια πλήθους συμβολισμών τελούμενα ή ψαλλόμενα. Αν αυτός ήταν ο κύριος στόχος της Λατρείας, τότε αντί του ‘όσοι πιστοί προσέλθετε’, θα έπρεπε να λέμε ‘όσοι διανοούμενοι προσέλθετε’! Η Λατρεία μας τότε θα ήταν φιλοσοφική αναζήτηση και ‘νοησιαρχία’ Προτεσταντικού θράσους, τα δε νήπια που πιστεύομε ότι αγιάζονται δια των ι. Μυστηρίων και της θ. Κοινωνίας, θα έπρεπε να αποκλείωνται, ως μη δυνάμενα μήτε να σκεφθούν, μήτε να ομιλήσουν. Μ’ αυτό βέβαια κανείς δεν κηρύττει ‘αγνωσιαρχία’ στην Εκκλησία, μήτε ‘μαγική’ αντίληψη της χάριτος. Απλώς τονίζεται ότι η ώρα της δημόσιας Λατρείας κύριο στόχο έχει την κατάνυξη και την προσευχή. Άλλωστε, για την διευκόλυνση και μύηση γενικώς, προ πολλού επετράπη και έχουν αποδοθεί σε απλούστερη νεοελληνική γλώσσα τα κείμενα της Αγ. Γραφής, η δε Εκκλησία της Ελλάδος από πολλών δεκαετιών έχει εν χρήσει σε όλους τους Ναούς κάθε Σαββατοκύριακο το γνωστό φυλλάδιο ‘Φωνή του Κυρίου’ της Αποστολικής Διακονίας.
3) Ύστερα απ’ όλα τα ανωτέρω, εάν ειλικρινά ενδιαφέρεται σήμερα κάποιος από τους Αρχηγούς των Αυτοκεφάλων Ορθοδόξων Εκκλησιών να καταστήσουμε πιο προσιτή και πιο αποδεκτή την μορφή της θ. Λειτουργίας, για όλο το πλήρωμα των πιστών, θα έπρεπε να ‘αφαιρεθούν’ και να ‘αλλάξουν’ άλλα στοιχεία που προστέθηκαν σε μεταγενέστερους χρόνους και ‘δεν δένουν’ με την ‘εν πνεύματι και αληθεία’ Λατρεία του Θεού. Για να γίνει όμως αυτό, χρειάζεται τόλμη και ταπείνωση. Και όμως πολλοί σεμνοπρεπείς Ιεράρχαι προ πολλού εζήτησαν την απλούστευση και εις τα άμφια και εις το αυτοκρατορικό ‘στέμμα’(ως γνωστόν πρώτος τα εφόρεσε ο κατά τα άλλα μαρτυρικός Πατριάρχης Κύριλλος ο Λούκαρης μόλις αρχές του 17ου αιώνα). Σήμερα μίτρα κατήντησε να φορούν − στο Σλαβικό ιδιαίτερα κόσμο− ακόμη και απλοί Πρεσβύτεροι!
Αν, λοιπόν, πρόκειται να επιδιώξουμε κάποτε, ως Εκκλησία, έστω καί ένα βήμα “καθαρμού” της Λατρείας μας, ας το πράξουμε επιτέλους εν φόβω Θεού για να οικοδομείται και ο λαός Του. Όσα άλλα και αν σοφιστούμε, θα είναι μόνο προς εντυπωσιασμό των αφελών, με έκδηλα δε τα γνωρίσματα λαϊκισμού, πράγματα που εις τον χώρο της Λατρείας αποτελούν βαρύτατη μορφή βλασφημίας.
Τό παρόν άρθρο δημοσιεύθηκε στήν Εφημερίδα
“ΤO ΒΗΜΑ τής Εκκλησίας” Νοέμβριος 2004
