π. ΗΛΙΑΣ Γ. ΔΙΑΚΟΥΜΑΚΟΣ
ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟΣ
Θεολογική, αγιογραφική, πατερική, ιστορική και γραμματολογική προσέγγιση
Από τις προτυπώσεις της Παλαιάς Διαθήκης
έως τη μαρτυρία της Εκκλησίας
και την ιστορική μορφή της σταύρωσης
Πρόλογος
«Σταυρός ὑψοῦται σήμερον καί κόσμος ἁγιάζεται»
Ο Σταυρός βρίσκεται στην καρδιά τον χριστιανικού παράδοξου.
* Ήταν όργανο ατιμωτικού θανάτου και έγινε σημείο ζωής.
* Ήταν τόπος εξευτελισμού και έγινε θρόνος δόξας.
* Ήταν η έσχατη εικόνα ανθρώπινης βίας και έγινε, χωρίς να πάψει να φανερώνει το έγκλημα, η έσχατη αποκάλυψη της θείας αγάπης.
Γι᾽ αυτό η Εκκλησία δεν τιμά τον Σταυρό ως αυτόνομο αντικείμενο, ούτε αποδίδει θεότητα στην ύλη. Τιμά στο σημείο του Σταυρού το σωτηριώδες γεγονός του Εσταυρωμένου και Αναστημένου Χριστού.
Η προσκύνηση του Τιμίου Σταυρού δεν είναι ειδωλολατρία και ότι ο Σταυρός δεν είναι μνημείο ήττας, αλλά λάβαρο αναστάσεως. Οι θέσεις αυτές μπορούν να αναπτυχθούν πολύ βαθύτερα. Χρειάζονται βιβλική θεμελίωση, Πατερική ερμηνεία, ιστορική ακρίβεια και γλωσσική διάκριση, ιδιαίτερα απέναντι στον ισχυρισμό ότι ο Χριστός θανατώθηκε αποκλειστικά πάνω σε έναν απλό κατακόρυφο πάσσαλο.
«Ἐμοί δέ μή γένοιτο καυχᾶσθαι εἰ μή τῷ σταυρῷ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστού» (Γαλ. 6, 14). Δηλαδή, «Όσο για μένα, ας μη συμβεί ποτέ να καυχηθώ για κάτι άλλο, παρά μόνο για τον Σταυρό τον Κυρίου μας Ιησού Χριστού».
Η καύχηση του αποστόλου Παύλου δεν είναι αισθητισμός ούτε λατρεία ενός σχήματος· είναι καύχηση
* για την αυτοκένωση του Υιού του Θεού,
* για την αγάπη, που φθάνει μέχρι τέλους και
* για τη νίκη, που περνά μέσα από τον θάνατο χωρίς να θεοποιεί τον θάνατο.
Ο Σταυρός είναι αχώριστος από την Ανάσταση.
* Αν αποκοπεί από αυτήν, μεταβάλλεται σε τραγικό σύμβολο.
* Αν ενωθεί με αυτήν, αποκαλύπτεται ως Πάσχα, διάβαση από τον θάνατο στη ζωή.
Ο Σταυρός ως κέντρο της οικονομίας της σωτηρίας.
Η χριστιανική Θεολογία δεν ξεκινά από ένα αφηρημένο σύμβολο, αλλά από ένα ιστορικό πρόσωπο και ένα γεγονός: «Ἰησοῦν Χριστόν καί τοῦτον ἐσταυρωμένον» (Α´ Κορ. 2, 2). Δηλαδή: «Τον Ιησού Χριστό και αυτόν σταυρωμένο».
Ο Σταυρός είναι το σημείο στο οποίο συναντώνται η ελευθερία του Θεού να αγαπά χωρίς όριο και η ανθρώπινη ελευθερία, που μπορεί να φθάσει έως την απόρριψη και τη θανάτωση του Αθώου.
Η Ορθόδοξη Εκκλησία αποφεύγει να παρουσιάσει τον Πατέρα ως σκληρό δικαστή, που απαιτεί την τιμωρία ενός αθώου Υιού για να ικανοποιηθεί. Η Πατερική και λειτουργική γλώσσα είναι πλουσιότερη: Ο ίδιος ο Θεός, «ἐν Χριστῷ»,
* εισέρχεται στη θνητότητα,
* σηκώνει την ανθρώπινη κατάσταση και
* συντρίβει εκ των έσω την εξουσία του θανάτου.
Ο Σταυρός είναι
* θυσία,
* εξιλασμός,
* λύτρο,
* νίκη,
* συμφιλίωση,
* θεραπεία και
* φανέρωση αγάπης·
εικόνες αλληλοσυμπληρούμενες, όχι ένα μοναδικό νομικό σχήμα.
«Χριστός ἡμᾶς ἐξηγόρασεν ἐκ τῆς κατάρας τοῦ νόμου, γινόμενος ὑπέρ ἡμῶν κατάρα» (Γαλ. 3, 13). Δηλαδή: «Ο Χριστός μάς ελευθέρωσε από την κατάρα του νόμου, παίρνοντας πάνω Του, για χάρη μας, την κατάσταση του καταραμένου».
Από όργανο ατιμίας σε σημείο δόξας.
Η ρωμαϊκή σταύρωση ήταν σχεδιασμένη να εξευτελίζει. Δεν ήταν απλώς τρόπος θανάτου, αλλά δημόσια επίδειξη κυριαρχίας. Η χριστιανική πίστη δεν ωραιοποιεί αυτήν τη βία. Αντίθετα, ομολογεί ότι ακριβώς μέσα στον τόπο της ακραίας αδυναμίας φανερώθηκε μια άλλη δύναμη: Η δύναμη της αγάπης που δεν ανταποδίδει το κακό με κακό.
Αυτό είναι το μεγάλο θεολογικό παράδοξο: Η ύψωση του Χριστού πάνω στον Σταυρό είναι συγχρόνως η «δόξα» Του κατά το Κατά Ιωάννην. Η δόξα εδώ δεν είναι κοσμικός θρίαμβος αλλά φανέρωση της ταυτότητας του Θεού ως αγάπης που προσφέρεται.
Γι᾽ αυτό η Μεγάλη Παρασκευή δεν είναι λατρεία της οδύνης. Είναι η αποκάλυψη ότι ο Θεός εισέρχεται στον ανθρώπινο πόνο και δεν τον εγκαταλείπει.
Οι προτυπώσεις του Σταυρού στην Παλαιά Διαθήκη.
* Το ξύλο της ζωής και το ξύλο της σωτηρίας
Οι Πατέρες της Εκκλησίας διάβασαν τυπολογικά πολλά επεισόδια της Παλαιάς Διαθήκης. Η τυπολογία δεν σημαίνει ότι κάθε ξύλο ή κάθε σχήμα ήταν κυριολεκτική πρόβλεψη του Γολγοθά· σημαίνει ότι, μετά το γεγονός του Χριστού, η Εκκλησία διακρίνει προαναγγελίες και θεολογικές αναλογίες. Το ξύλο του Παραδείσου, από τόπος πτώσης, αντιπαραβάλλεται με το ξύλο του Σταυρού ως τόπο υπακοής του νέου Αδάμ.
* Ο Μωυσής με τα υψωμένα χέρια
Στην Έξοδο 17, όταν ο Μωυσής υψώνει τα χέρια του κατά τη μάχη με τον Αμαλήκ, η Πατερική Παράδοση βλέπει προτύπωση του εκτεταμένου σώματος του Χριστού. Ο Ιουστίνος ο Μάρτυρας, στον «Διάλογο προς Τρύφωνα», χρησιμοποιεί ακριβώς αυτήν την εικόνα για να δείξει ότι η νίκη συνδέεται με το σημείο που μοιάζει με τον Σταυρό. Η δύναμη δεν βρίσκεται σε μια μαγική χειρονομία, αλλά στην προτύπωση της μεσιτείας και της νίκης του Χριστού.
* Το ξύλο στα πικρά νερά της Μερράς
Στην Έξοδο 15, 25 ο Μωυσής ρίχνει ένα ξύλο στα πικρά νερά και αυτά γίνονται πόσιμα. Η Πατερική ερμηνεία βλέπει εδώ εικόνα του Σταυρού, που μεταβάλλει την πικρία της φθοράς σε δυνατότητα ζωής. Η εικόνα δεν λειτουργεί μηχανικά· φανερώνει ότι η θεία χάρη δεν εξαφανίζει απλώς την πικρία, αλλά τη μεταποιεί.
* Ο χάλκινος όφις
«Καί καθώς Μωυσῆς ὕψωσε τόν ὄφιν ἐν τῇ ἐρήμῳ, οὕτως ὑψωθῆναι δεῖ τόν Υἱόν τοῦ ἀνθρώπου» (Ιω. 3, 14) . Δηλαδή: «Όπως ο Μωυσής ύψωσε το φίδι στην έρημο, έτσι πρέπει να υψωθεί και ο Υιός του ανθρώπου».
Εδώ η ίδια η Καινή Διαθήκη δίνει τυπολογικό κλειδί. Ο χάλκινος όφις του Αριθ. 21 δεν σώζει ως είδωλο. Η θεραπεία προέρχεται από τον Θεό και το ορατό σημείο γίνεται τόπος υπακοής και πίστης. Ο Χριστός χρησιμοποιεί το γεγονός για να μιλήσει για τη δική Του ύψωση. Έτσι, το βλέμμα προς τον Εσταυρωμένο δεν είναι λατρεία ύλης, αλλά σχέση πίστης με Εκείνον που προσφέρεται.
* Το σημείο του Σταυρού στο όραμα του Ιεζεκιήλ
Στο Ιεζ. 9, 4 γίνεται λόγος για σημάδεμα των πιστών στο μέτωπο. Η αρχαία μορφή του εβραϊκού γράμματος taw μπορούσε να έχει σταυροειδή μορφή, και χριστιανοί ερμηνευτές είδαν σε αυτό συμβολική προτύπωση. Η παρατήρηση είναι ενδιαφέρουσα ιστορικά, αλλά πρέπει να παρουσιάζεται ως Πατερική- τυπολογική ανάγνωση και όχι ως μαθηματική απόδειξη της μορφής του Γολγοθά.
Ο Σταυρός στην Καινή Διαθήκη.
Τα Ευαγγέλια δεν ενδιαφέρονται να δώσουν τεχνικό εγχειρίδιο ρωμαϊκής εκτέλεσης. Μαρτυρούν όμως με σαφήνεια
* τη σταύρωση,
* τη μεταφορά του σταυρού,
* την ανάρτηση επιγραφής και
* την καθήλωση.
Η θεολογική βαρύτητα μεταφέρεται στο πρόσωπο: Εκείνος που σταυρώνεται είναι ο Μεσαίας, ο Υιός, ο Βασιλεύς που βασιλεύει με αυτοπροσφορά.
«Καί βαστάζων τόν σταυρόν ἑαυτοῦ ἐξῆλθεν εἰς τόν λεγόμενον Κρανίου τόπον» (Ιω. 19, 17). Δηλαδή: «Κουβαλώντας ο ίδιος τον σταυρό Του βγήκε προς τον τόπο που λέγεται Κρανίου Τόπος».
Η συνοπτική παράδοση αναφέρει τον Σίμωνα τον Κυρηναίο που αγγαρεύεται να σηκώσει τον σταυρό του Ιησού. Η διαφορά μπορεί να εξηγηθεί ιστορικά με το ότι ο καταδικασμένος μετέφερε μέρος του σταυρικού οργάνου –συνήθως το εγκάρσιο δοκάρι– και στη συνέχεια εξαντλήθηκε. Σε κάθε περίπτωση, η ευαγγελική μαρτυρία συνδέει το «σηκώνω τον σταυρό» και με τη μαθητεία: «ἀράτω τόν σταυρόν αὐτοῦ καί ἀκολουθείτω μοι».
Τι σημαίνουν οι λέξεις «σταυρός» και «σταυρόω»; (Γραμματολογική ανάλυση).
Τo ουσιαστικό «σταυρός» στην αρχαιότερη ελληνική μπορούσε πράγματι να δηλώνει
* πάσσαλο,
* παλούκι ή
* όρθιο ξύλο.
Το ρήμα «σταυρόω» μπορούσε να σημαίνει
* πασσαλώνω ή
* περιφράσσω με πασσάλους.
Όμως οι λέξεις μεταβάλλουν σημασία ανάλογα με την εποχή και το ιστορικό περιβάλλον.
Στην ελληνιστική και ρωμαϊκή περίοδο, το «σταυρός» χρησιμοποιείται και για τα ρωμαϊκά όργανα σταύρωσης, τα οποία δεν είχαν αναγκαστικά μία και μοναδική γεωμετρική μορφή.
Επομένως, το ετυμολογικό επιχείρημα «αρχικά σήμαινε πάσσαλος, άρα ο Χριστός σταυρώθηκε μόνο σε πάσσαλο» είναι γλωσσολογικά ανεπαρκές. Η ετυμολογία δεν ταυτίζεται με την πραγματική σημασία μιας λέξης σε μεταγενέστερη ιστορική χρήση. Θα ήταν σαν να αποφασίζαμε τη σημασία μιας σύγχρονης λέξης αποκλειστικά από την πρώτη γνωστή χρήση της αιώνες νωρίτερα.
Παρόμοια ισχύει για το «ξύλον», που χρησιμοποιείται βιβλικά για τον Σταυρό. Η λέξη «ξύλον» περιγράφει το υλικό ή λειτουργεί θεολογικά σε σύνδεση με το Δευτ. 21, 23 («ἐπικατάρατος ὁ κρεμάμενος ἐπί ξύλου»). Δεν αποδεικνύει από μόνη της αν το όργανο ήταν απλός πάσσαλος ή σύνθετη κατασκευή·
Ιστορική μορφή της ρωμαϊκής σταύρωσης.
Οι Ρωμαίοι δεν χρησιμοποιούσαν πάντοτε ένα απολύτως τυποποιημένο όργανο. Οι αρχαίες πηγές και η νεότερη ιστορική έρευνα γνωρίζουν διαφορετικές διατάξεις. Συχνή ήταν η χρήση ενός κατακόρυφου στύλου και ενός εγκάρσιου δοκαριού, του patibulum, το οποίο ο καταδικασμένος μπορούσε να μεταφέρει στον τόπο της εκτέλεσης. Η σύνθεση μπορούσε να δώσει μορφή Τ ή τη γνωστή †, ανάλογα με τη θέση του εγκάρσιου δοκαριού και της επιγραφής.
Η Καινή Διαθήκη δεν καθορίζει με τεχνικό σχέδιο τη μορφή. Υπάρχουν όμως ενδείξεις που ταιριάζουν φυσικά με σταυροειδή κατασκευή:
* στο Ιω. 20, 25 ο Θωμάς μιλά για «τόν τύπον τῶν ἥλων» στα χέρια, σε πληθυντικό·
* στο Ματθ. 27, 37 η επιγραφή τοποθετείται «ἐπάνω τῆς κεφαλῆς αὐτοῦ», διατύπωση που ταιριάζει εύκολα με κατακόρυφο τμήμα, που προεξέχει πάνω από το κεφάλι.
Καμία από αυτές τις λεπτομέρειες από μόνη της δεν αποτελεί απόλυτη αρχαιολογική απόδειξη, αλλά συνδυάζονται με την αρχαία χριστιανική μαρτυρία.
Η αρχαιολογική μαρτυρία του Γεχωχανάν.
Η γνωστή ανακάλυψη οστών του Ιουδαίου Γεχωχανάν, άνδρα που σταυρώθηκε τον 1ο αι. μ.Χ., επιβεβαιώνει ότι στη ρωμαϊκή Ιουδαία η σταύρωση περιλάμβανε καθήλωση με καρφιά.
Η αρχαιολογία δεν διασώζει ολόκληρο το ξύλινο όργανο και, επομένως, δεν λύνει μόνη της το ζήτημα του ακριβούς σχήματος. Επιβεβαιώνει, όμως, το ιστορικό πλαίσιο που περιγράφουν οι ευαγγελικές πηγές.
Η αρχαία χριστιανική μαρτυρία για το σχήμα του Σταυρού.
Ιδιαίτερη βαρύτητα έχει το γεγονός ότι χριστιανοί συγγραφείς του 2ου αι., δηλαδή πολύ κοντά χρονικά στην αποστολική εποχή, περιγράφουν ή συμβολίζουν τον Σταυρό με εγκάρσια διάταξη.
* Ο Ιουστίνος ο Μάρτυρας συγκρίνει το σχήμα του Σταυρού με τον άνθρωπο που έχει απλωμένα χέρια, με τον ιστό τον πλοίου και με άλλα σταυροειδή σχήματα. Δεν πρόκειται για μεσαιωνική επινόηση, αλλά για πολύ πρώιμη ερμηνευτική παράδοση.
* Ο Ειρηναίος Λυώνος, μιλώντας για τον Σταυρό, διακρίνει άκρα ή προεκτάσεις της κατασκευής και προσθέτει το σημείο στήριξης του σώματος. Η περιγραφή προϋποθέτει σύνθετη μορφή και όχι έναν γυμνό κατακόρυφο πάσσαλο.
* Ο Τερτυλλιανός, επίσης, χρησιμοποιεί παραλληλισμούς με το γράμμα Τ και με σταυροειδείς μορφές.
Αυτές οι μαρτυρίες δεν είναι απόδειξη με τη νεότερη δικανική έννοια, αλλά είναι ιστορικά πολύ σημαντικές, επειδή προέρχονται από κοινότητες που βρίσκονται πολύ πιο κοντά στον ρωμαϊκό κόσμο της σταύρωσης από εμάς.
* Η λεγόμενη «Επιστολή Βαρνάβα», έργο αρχαίου χριστιανικού περιβάλλοντος, συνδέει επίσης το γράμμα Τ με τον Σταυρό.
Η ιστορική αξία αυτών των μαρτυριών βρίσκεται στη σύγκλισή τους: Η σταυροειδής κατανόηση είναι ήδη εγκατεστημένη πολύ νωρίς.
Ο ισχυρισμός των Μαρτύρων του Ιεχωβά περί «πασσάλου».
Οι Μάρτυρες του Ιεχωβά προτιμούν τον όρο «ξύλο βασανισμού» και υποστηρίζουν ότι ο Ιησούς εκτελέστηκε σ᾽ έναν απλό όρθιο πάσσαλο. Το βασικό τους επιχείρημα στηρίζεται στην αρχαιότερη σημασία της λέξης «σταυρός».
Ωστόσο, όπως είδαμε, η σημασιολογική ιστορία της λέξης δεν επιτρέπει να μεταφερθεί μηχανικά η ομηρική ή η κλασική σημασία στη ρωμαϊκή εκτέλεση του 1ου αι. μ.Χ.
Επιπλέον, η πολύ πρώιμη χριστιανική γραμματεία δεν συμπεριφέρεται σαν να έχει λησμονήσει ξαφνικά τη μορφή τον οργάνου μέσα σε μία ή δύο γενιές. Αντίθετα, χρησιμοποιεί επανειλημμένα παραλληλισμούς που απαιτούν εγκάρσιο στοιχείο
Για να γίνει δεκτή η θεωρία του αποκλειστικά απλού πασσάλου, θα έπρεπε να εξηγηθεί πειστικά πώς και γιατί τόσο πρώιμες και γεωγραφικά διαφορετικές χριστιανικές κοινότητες συγκλίνουν σε σταυροειδή μορφή.
Η σωστή απάντηση είναι
* φιλολογική,
* ιστορική και
* θεολογική.
Ακόμη και αν η ακριβής τεχνική μορφή δεν μπορούσε να αποδειχθεί με απόλυτη βεβαιότητα, η σωτηριολογική αλήθεια θα παρέμενε ότι ο Χριστός «εσταυρώθη». Όμως η ιστορική μαρτυρία συνολικά ευνοεί σαφώς τη σταυροειδή, σύνθετη κατασκευή.
Γιατί η προσκύνηση του Τιμίου Σταυρού δεν είναι ειδωλολατρία.
Η Εκκλησία διακρίνει τη λατρεία που ανήκει μόνο στον Τριαδικό Θεό από την τιμητική προσκύνηση που αποδίδεται στα ιερά πρόσωπα και στα καθαγιασμένα σημεία. Ο Σταυρός δεν λατρεύεται ως θεότητα. Τιμάται «δια τον Εσταυρωμένον».
Η τιμή διαβαίνει από το σημείο προς το πρωτότυπο, όπως η τιμή της εικόνας αναφέρεται στο εικονιζόμενο πρόσωπο.
Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός υπερασπίζεται την τιμή των ιερών υλικών πραγματικοτήτων στη βάση της Ενανθρώπησης: Ο Θεός προσέλαβε ύλη, έζησε μέσα στην κτίση και χρησιμοποίησε υλικά σημεία ως φορείς χάριτος. Η χριστιανική πίστη δεν θεοποιεί την ύλη, αλλά ούτε την περιφρονεί. Η ύλη μπορεί να γίνει μάρτυρας της ενέργειας του Θεού.
Η γονυκλισία μπροστά στον Σταυρό, επομένως, δεν λέει «το ξύλο είναι Θεός». Λέει: «προσκυνώ την αυτοθυσιαστική αγάπη του Χριστού, που επάνω σε αυτό το σημείο φανερώθηκε ιστορικά».
Η λειτουργική γλώσσα το εκφράζει με ποιητική τόλμη: «Τόν Σταυρόν σου προσκυνοῦμεν, Δέσποτα, καί τήν ἁγίαν σου Ἀνάστασιν δοξάζομεν». Ο Σταυρός και η Ανάσταση ομολογούνται μαζί.
Ο Σταυρός στους Πατέρες της Εκκλησίας.
* Άγιος Ιουστίνος ο Μάρτυρας
Ο Ιουστίνος χρησιμοποιεί εκτενώς τις προτυπώσεις: τα χέρια του Μωυσή, τον χάλκινο όφι και σταυροειδείς μορφές μέσα στην ανθρώπινη ζωή. Για τον Ιουστίνο, ο Σταυρός δεν είναι ντροπή που πρέπει να αποκρυβεί, αλλά σημείο με το οποίο αποκαλύπτεται η μεσσιανική ταυτότητα του Χριστού.
* Άγιος Ειρηναίος Λυώνος
Στον Ειρηναίο, η σωτηρία νοείται ως «ανακεφαλαίωση» της ανθρωπότητας στον Χριστό. Ο Χριστός υπακούει εκεί όπου ο Αδάμ παρήκουσε. Το ξύλο της παρακοής αντιστρέφεται μέσα στο ξύλο της υπακοής. Ο Σταυρός ανήκει, έτσι, στην κοσμική ανακαίνιση του ανθρώπου και όχι μόνο σε μια δικανική διευθέτηση ενοχής.
* Άγιος Αθανάσιος ο Μέγας
Στο έργο «Περί Ενανθρωπήσεως», ο Μέγας Αθανάσιος τονίζει ότι ο Λόγος προσλαμβάνει θνητό σώμα για να καταλύσει τον θάνατο με τον θάνατό Του. Η σταυρική θυσία δεν είναι αποτυχία της Ενανθρώπησης, αλλά η κορύφωσή της: Ο θάνατος δέχεται μέσα του Εκείνον που δεν μπορεί να κρατήσει και, έτσι, η φθορά αρχίζει να χάνει την απόλυτη εσουσία της.
* Άγιος Κύριλλος Ιεροσολύμων.
Οι Κατηχήσεις του Κυρίλλου διαπνέονται από σταυρική παρρησία. Ο χριστιανός δεν πρέπει να ντρέπεται για τον Σταυρό, αλλά να τον σφραγίζει επάνω του. Το σημείο του Σταυρού γίνεται καθημερινή ομολογία πίστης, όχι φυλακτό μαγείας. Η δύναμή του βρίσκεται στο όνομα και στο έργο του Χριστού.
* Άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος
Ο Ιερός Χρυσόστομος παρουσιάζει συχνά τον Σταυρό ως τρόπαιο και νίκη. Το παράδοξο της χριστιανικής πίστης είναι ότι το όργανο της καταδίκης γίνεται σημείο της ήττας του διαβόλου. Η νίκη δεν προκύπτει από βία μεγαλύτερη από τη βία του κόσμου, αλλά από υπακοή, ταπείνωση και αγάπη ισχυρότερη από το μίσος.
* Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός
Ο Δαμασκηνός εντάσσει την τιμή του Σταυρού στη Θεολογία της Ενανθρώπησης και των ιερών εικόνων. Ό,τι συνδέθηκε πραγματικά με τη σωτηριώδη οικονομία του Χριστού, μπορεί να τιμηθεί αναφορικά προς Εκείνον. Έτσι η τιμή δεν καταλήγει στην ύλη, αλλά διαβαίνει προς τον Χριστό.
Η Θεολογία του σημείου του Σταυρού.
Όταν ο χριστιανός σταυροκοπιέται, δεν εκτελεί απλώς μια πολιτισμική συνήθεια. Ομολογεί με το σώμα του
* το Πάθος και την Ανάσταση,
* την Τριάδα και την Ενανθρώπηση.
Το σώμα συμμετέχει στην προσευχή. Η πίστη δεν είναι μόνο διανοητική συναίνεση, αλλά ενσώματη σχέση.
Το σημείο του Σταυρού δεν είναι αυτόματη προστασία. Αν αποκοπεί από
* μετάνοια,
* πίστη και
* αγάπη,
εκφυλίζεται σε δεισιδαιμονία.
Η Εκκλησία δεν καλεί τον πιστό να «χρησιμοποιεί» τον Σταυρό ως μαγικό αντικείμενο, αλλά να εισέρχεται στο σταυρικό ήθος:
* συγχώρηση,
* θυσιαστική αγάπη,
* υπομονή,
* αλήθεια.
Ο Σταυρός και το πρόβλημα του πόνου.
Ο Σταυρός δεν απαντά θεωρητικά σε κάθε ερώτημα του πόνου· απαντά υπαρξιακά: Ο Θεός δεν παραμένει θεατής. Εισέρχεται
* στον πόνο,
* στην εγκατάλειψη,
* στην αδικία και
* στον θάνατο.
Η κραυγή «Θεέ μου, Θεέ μου, ἱνατί μέ ἐγκατέλιπες;» δεν καταργείται από την πίστη· χωρά μέσα στην πίστη.
Γι᾽ αυτό ο Σταυρός δεν δικαιολογεί εκείνον που προκαλεί πόνο. Δεν επιτρέπει να λέμε στο θύμα «σήκωσε τον σταυρό σου» για να ανεχθεί κακοποίηση. Ο Σταυρός είναι καταδίκη της βίας ακριβώς, επειδή δείχνει τον Θεό στη θέση του θύματος και όχι στη θέση του βασανιστή. Το σταυρικό ήθος καλεί σε αλληλεγγύη με τον πάσχοντα και σε αντίσταση στο κακό χωρίς απαραγωγή του μίσους.
«Ἀράτω τόν σταυρόν αὐτοῦ» – ο προσωπικός σταυρός.
Η ευαγγελική πρόσκληση να σηκώνει κανείς τον σταυρό του δεν σημαίνει αναζήτηση δυστυχίας· σημαίνει
* ελευθερία από τον εγωκεντρισμό και
* ετοιμότητα αγάπης με κόστος.
Ο προσωπικός σταυρός δεν είναι κάθε δυσάρεστη κατάσταση ανεξαιρέτως, ούτε κάθε αδικία που πρέπει παθητικά να υποστεί ο άνθρωπος. Είναι, κυρίως, η πιστότητα στο αγαθό, όταν αυτή έχει τίμημα.
Ο χριστιανός δεν καλείται να αγαπήσει τον πόνο, αλλά τον Χριστό μέσα στον πόνο και πέρα από αυτόν. Η ασκητική διάσταση του Σταυρού είναι ο θάνατος του παλαιού ανθρώπου, όχι η καταστροφή του προσώπου. Ο Σταυρός οδηγεί στην ανάσταση του προσώπου, όχι στη συντριβή του.
Η εικονολογία του Σταυρού στη λατρεία της Εκκλησίας.
Η Εκκλησία δεν περιγράφει τον Σταυρό μόνο με δογματικές προτάσεις. Τον ψάλλει. Στη λειτουργική ποίηση ο Σταυρός είναι «ὅπλον εἰρήνης», «ἀήττητον τρόπαιον», «φύλαξ πάσης τῆς οἰκουμένης», «ὡραιότης τῆς Ἐκκλησίας». Οι εκφράσεις αυτές δεν αποδίδουν αυθύπαρκτη δύναμη στο υλικό αντικείμενο. Είναι ποιητική προσωποποίηση του σωτηριώδους γεγονότος που ο Σταυρός σημαίνει και καθιστά παρόν στη μνήμη της Εκκλησίας.
Η εορτή της Υψώσεως του Τίμιου Σταυρού δεν είναι αναβίωση ενός αρχαιολογικού ευρήματος· είναι λειτουργική ανακεφαλαίωση όλου τον μυστηρίου:
* Πάθος,
* νίκη,
* Ανάσταση,
* αγιασμός της κτίσεως.
Η ύψωση ενώπιον του λαού λειτουργεί ως δημόσια ομολογία ότι η Ορθόδοξη χριστιανική πίστη δεν ντρέπεται για τον Εσταυρωμένο.
Σταυρός και Ανάσταση – αχώριστο μυστήριο.
* Ο Σταυρός χωρίς Ανάσταση θα μπορούσε να γίνει λατρεία της ήττας.
* Η Ανάσταση χωρίς Σταυρό θα μπορούσε να γίνει εύκολη θριαμβολογία, που αγνοεί το κόστος της αγάπης.
Η εκκλησιαστική Παράδοση κρατά και τα δύο ενωμένα. «Ἰδού γάρ ἦλθε διά τοῦ Σταυρού χαρά ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ», ψάλλει η Εκκλησία.
Η χαρά περνά δια του Σταυρού, όχι επειδή ο πόνος είναι αγαθός, αλλά επειδή η αγάπη υποδεικνύεται ισχυρότερη από τον πόνο και τον θάνατο.
Η σταυρική Θεολογία, επομένως, είναι αναστάσιμη Θεολογία. Ο Σταυρός είναι η θύρα του Πάσχα. Δεν είναι το τελευταίο σημείο της αφήγησης, αλλά η στιγμή στην οποία η αγάπη κατέρχεται μέχρι τον πυθμένα της ανθρώπινης απώλειας, ώστε τίποτε να μη μείνει έξω από τη δυνατότητα της ανακαίνισης.
Ο Σταυρός ως κριτήριο της εκκλησιαστικής ζωής.
Ο Σταυρός δεν είναι μόνον αντικείμενο δογματικής ορθότητας· είναι κριτήριο ήθους. Μια Ποιμαίνουσα Εκκλησία που υψώνει τον Σταυρό, αλλά αναζητά
* εξουσία,
* αυτοπροβολή και
* εκδίκηση,
προδίδει το νόημά του.
* Η σταυρική εξουσία είναι διακονία.
* Η σταυρική αλήθεια λέγεται χωρίς μίσος.
* Η σταυρική δόξα είναι κένωση.
Γι᾽ αυτό ο Σταυρός κρίνει πρώτα εμάς που τον τιμούμε. Μας ρωτά
* αν συγχωρούμε,
* αν στεκόμαστε δίπλα στον αδύναμο,
* αν προτιμούμε την αλήθεια από την αυτοδικαίωση,
* αν μπορούμε να χάσουμε κύρος για να μη χάσουμε την αγάπη.
Η τιμή του Σταυρού γίνεται αυθεντική όταν παίρνει μορφή ζωής.
Απολογητική χωρίς επιθετικότητα.
Η αντιπαράθεση με Μάρτυρες του Ιεχωβά ή άλλες ομάδες δεν πρέπει να γίνεται με προσβολές. Η χριστιανική απολογητική οφείλει να είναι
* ακριβής,
* ήρεμη και
* τεκμηριωμένη.
Στο ζήτημα της μορφής του σταυρικού οργάνου, τα επιχειρήματα πρέπει να προέρχονται
* από τη σημασιολογία της λέξης,
* τη ρωμαϊκή ιστορία,
* τις βιβλικές λεπτομέρειες και
* την πρώιμη χριστιανική μαρτυρία.
Αλλά το βαθύτερο σημείο είναι θεολογικό: Ακόμη και η πιο ακριβής αρχαιολογική αναπαράσταση δεν σώζει κανέναν. Η σωτηρία δεν βρίσκεται στο γεωμετρικό σχήμα καθαυτό, αλλά στον Εσταυρωμένο και Αναστημένο Χριστό.
Το ιστορικό σχήμα έχει σημασία επειδή αφορά την αλήθεια του γεγονότος· το γεγονός, όμως, αποκτά σωτηριλογικό νόημα μόνο μέσα στην Ορθόδοξη χριστιανική Παράδοση και στην αγαπητική σχέση με το Πρόσωπο· και το Πρόσωπο αυτό είναι ο Ιησούς Χριστός.
Συνοπτικός θεολογικός χάρτης του Τιμίου Σταυρού.
– Ιστορικά: Ο Σταυρός ανήκει στην πραγματικότητα της ρωμαϊκή εκτέλεσης και δεν είναι μεταγενέστερος μύθος.
– Χριστολογικά: Αποκαλύπτει τον Υιό που προσφέρει ελεύθερα τον εαυτό Του.
– Τριαδολογικά: Η σωτηρία είναι έργο του Τριαδικού Θεού και όχι σύγκρουση Πατέρα και Υιού.
– Σωτηριολογικά: Ο Χριστός νικά τον θάνατο δια του θανάτου, συμφιλιώνει, θεραπεύει και ανακαινίζει.
– Εκκλησιολογικά: Ο Σταυρός γίνεται σημείο ενότητας, λατρείας και μαρτυρίας.
– Ανθρωπολογικά: Αποκαλύπτει τον αληθινό άνθρωπο ως ύπαρξη σχέσης και αυτοπροσφοράς.
– Ηθικά: Γίνεται κριτήριο αγάπης, συγχώρησης, θυσίας και αντίστασης στη βία χωρίς μίσος.
– Εσχατολογικά: Δεν τελειώνει στον τάφο· ανοίγει προς την Ανάσταση και τη νέα κτίση.
Επίλογος
Το ξύλο που έγινε σημείο ζωής
Ο Τίμιος Σταυρός δεν είναι ένα αντικείμενο, που η Εκκλησία πρόσθεσε αργότερα στην πίστη της· είναι συμπύκνωση του ίδιου του ευαγγελικού παράδοξου.
Στον Σταυρό αποκαλύπτεται ποιος είναι ο Θεός και τι μπορεί να γίνει ο άνθρωπος:
* Ο Θεός φανερώνεται ως Εκείνος που δεν σώζει από απόσταση αλλά κατέρχεται μέχρι την ανθρώπινη εγκατάλειψη.
* Ο άνθρωπος καλείται να βγει από τη φυλακή της αυτοσυντήρησης και να γίνει ύπαρξη αγάπης.
Γι᾽ αυτό ο πιστός
* δεν γονατίζει μπροστά σε «ένα κομμάτι ξύλο», αλλά γονατίζει μπροστά στο μυστήριο της αγάπης που επάνω στο ξύλο φανερώθηκε·
* δεν αποδίδει στην ύλη θεϊκές ιδιότητες, αλλά ομολογεί ότι η κτίση, όταν προσλαμβάνεται από τον Θεό, μπορεί να γίνει τόπος φανέρωσης της χάριτος.
Και όταν σημειώνει το σώμα του με τον Σταυρό,
* δεν κάνει μαγική χειρονομία, αλλά ανανεώνει την απόφαση να ανήκει στον Εσταυρωμένο και Αναστημένο.
Ο Σταυρός παραμένει
* σκάνδαλο για κάθε εξουσία που πιστεύει ότι νικά συντρίβοντας και
* μωρία για κάθε λογική που ταυτίζει τη δύναμη με την επιβολή.
Για την Εκκλησία, όμως, είναι «Θεοῦ δύναμις καί Θεοῦ σοφία».
Είναι το σημείο
* ότι η αγάπη μπορεί να κατέλθει μέχρι τον Άδη, χωρίς να γίνει μίσος·
* ότι η αλήθεια μπορεί να σταυρωθεί, χωρίς να πάψει να είναι αλήθεια και
* ότι ο θάνατος, όταν συναντά τον Ζέοντα, παύει να έχει την τελευταία λέξη.
«Τόν Σταυρόν σου προσκυνοῦμεν, Δέσποτα, καί τήν ἁγίαν σου Ἀνάστασιν δοξάζομεν». Γιατί η τιμή του Σταυρού καταλήγει πάντοτε στο πρόσωπο του Χριστού και στη δόξα της Αναστάσεως.
Ενδεικτικές πηγές
Αγία Γραφή: Έξ. 15, 22-25· 17, 8-13· Αριθ. 21, 4-9· Δευτ. 21, 22-23· Ιεζ. 9,4· Ψαλμ. 21· Ησ. 52, 13-53, 12· Ματθ. 16, 24-27· Μάρκ. 8, 34· 15· Λουκ. 9, 23· 23· Ιω. 3, 14-16· 12, 32-33· 19-20· Α´ Κορ. 1, 18-25· 2, 2· Γαλ. 3, 13· 6, 14· Φιλ. 2, 5-11· Α´ Πέτρ. 2, 24.
Ιουστίνος Μάρτυς, Διάλογος προς Τρύφωνα, ιδίως τα χωρία περί Μωυσέως και των προτυπώσεων του Σταυρού.
Ειρηναίος Λυώνος, Κατά Αιρέσεων, ιδίως η διδασκαλία περί ανακεφαλαιώσεως και οι αναφορές στη μορφή του Σταυρού.
Αθανάσιος Αλεξάνδρειάς, Περί Ενανθρωπήσεως του Λόγου.
Κύριλλος Ιεροσολύμων, Κατηχήσεις.
Ιωάννης Χρυσόστομος, Ομιλίες στα παύλεια χωρία περί Σταυρού και στο Πάθος.
Ιωάννης Δαμασκηνός, Έκδοσις ακριβής της Ορθοδόξου Πίστεως και Λόγοι περί εικόνων.
Λειτουργικά κείμενα της Μεγάλης Εβδομάδας, της Κυριακής της Σταυροπροσκυνήσεως και της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού.
Νικόλαος Βασιλειάδης, Αρχαιολογία και Αγία Γραφή, εκδ. Ο Σωτήρ, Αθήνα 1999.
