Ο ιερεύς πριν προφέρει το «Ευλογητός ο Θεός» και αρχίσει η όποια ακολουθία της ημέρας, στεκόμενος ενώπιον της Αγίας Τράπεζας κάνει τρεις μετάνοιες και λέγει καθ’ εαυτόν: «Ο Θεός ιλάσθητί μοι τω αμαρτωλώ και ελέησόν με». Είναι επειδή θέλει η προσευχή του να έχει μετάνοια και ταπείνωση, όπως του τελώνη, γιατί μόνο έτσι μπορεί να εισακουσθεί από τον Θεό.
Η παραβολή του Τελώνη και του Φαρισαίου, όπως και η παραβολή των δέκα παρθένων, είναι κάτι που πρέπει να τρομάζει τους λεγόμενους ανθρώπους της Εκκλησίας. Εδώ η προσευχή ενός ανθρώπου που νηστεύει και κάνει δωρεές στην Εκκλησία δεν εισακούσθηκε, στην περίπτωση μάλιστα των δέκα παρθένων ο Χριστός τούς είπε: «δεν σας γνωρίζω». Είναι τραγικό να νομίζεις ότι είσαι άνθρωπος της Εκκλησίας και ο Θεός να μην σε ακούει ή να μη σε γνωρίζει καν. Τι μπορούμε να κάνουμε ώστε ο Θεός να εισακούει τις προσευχές μας ή πώς μπορούμε να συστηθούμε στον Θεό; Η απάντηση είναι να διδαχθούμε από τον τελώνη.
Η προσευχή του Φαρισαίου περιέχει κατάκριση («ουκ ειμί ώσπερ οι λοιποί των ανθρώπων, άρπαγες, άδικοι, μοιχοί») και αμετροέπεια («νηστεύω δις του σαββάτου και αποδεκατώ πάντα όσα κτώμαι»). «Το στόμα λαλεί εκ του περισσεύματος της καρδίας» (Ματθ. 12:34). Δικαιώνει τον εαυτό του ενώπιον του Θεού, ενώ η Αγία Γραφή γράφει: «ότι ου δικαιωθήσεται ενώπιόν σου πας ζων» (Ψαλ. 142:2). Δεν αναφέρει τις πτώσεις του στον Θεό, ούτε όσα κάνει τα αποδίδει στην χάρη του Θεού.
Αντίθετα, ο τελώνης έχει συναίσθηση της αμαρτωλότητάς του, μετάνοια και συντριβή. Στέκει μακριά από το ιερό, δεν σηκώνει καν τα μάτια του στον ουρανό, κτυπά το στήθος του. Ψυχικά και σωματικά οδυνάται. Η μετάνοια και η ταπείνωσή του προδίδουν ότι έχει συναίσθηση της παρουσίας του Θεού, αισθάνεται ότι είναι ενώπιόν του. Εκεί οδηγεί η μετάνοια και η ταπείνωση τον άνθρωπο: στην αίσθηση της παρουσίας του Θεού.
Όταν ζεις μακρυά από τον Θεό δεν ενοχλείσαι από τις αμαρτίες σου, αυτοδικαιώνεσαι, βάζεις τον εαυτό σου στην θέση του Θεού και δημιουργείς εντολές, όμως αγνοείς τον Θεό και αυτός σε αγνοεί, δεν σε ξέρει. Πίσω από μια επίφαση ευσεβείας μπορεί να κρύβεται υποκρισία, εγωισμός, δαιμονική υπερηφάνεια. Ο μόνος τρόπος να προσεγγίσεις τον Θεό είναι η συντριβή επειδή τον αγνόησες («το πονηρόν ενώπιόν σου εποίησα» Ψαλ. 50:4), και αυτό είναι μια ομολογία αγάπης. Ομολογείς την θλίψη σου επειδή σε κάποιον που σε αγαπά τόσο και νοιάζεται για σένα, εσύ του ανταπέδωκες κακία, τον έθλιψες και τώρα που ήλθες σε συναίσθηση δεν έχεις μάτια να τον αντικρύσεις.
Η μετάνοια είναι επιστροφή στην αγάπη και δεν μπορεί να μη συνοδεύεται από δάκρυα. Η μετάνοια είναι ο θρίαμβος της αγάπης και τα δάκρυα είναι κατά τον άγιο Ιωάννη Χρυσόστομο ο κλαυθμός του μωρού που επιστρέφει στο στήθος της μάνας του να θηλάσει. «Συγχώρεσέ με, Κύριε» είναι τα μόνα λόγια που επανενώνουν τον σύνδεσμο που έσπασε και αποκαθιστούν την αποδοχή της αγάπης, που πάντα εκπέμπει ο Θεός. «Τι ανταποδώσωμεν τω Κυρίω περί πάντων ων ανταπέδωκεν ημίν;» Όσο περισσότερο η πληγωμένη από την μετάνοια ψυχή εξομολογείται στον Κύριο τόσο βαθαίνει η σχέση αγάπης μας μαζύ του.
Η μετάνοια είναι ένα δώρο του Θεού στις ψυχές που μπορούν να το αποδεχθούν, το πρώτο βήμα για την θέωση κατά τους Πατέρες, δηλαδή την επιστροφή στην αγάπη. Ο Θεός παραχωρεί ώστε η αληθινά μετανοούσα ψυχή να αισθάνεται την παρουσία του Θεού, να φλέγεται από θείο έρωτα, να ζει ουράνιες καταστάσεις. Γι’ αυτόν το λόγο οι Πατέρες ομιλούν για χαρμολύπη, για την μυστική πληροφορία που έχει η ψυχή του μετανοούντος ότι ο Θεός δέχθηκε την προσευχή του και τα δάκρυα της μετανοίας του έπλυναν τον ρύπο της αμαρτίας.
Ω, ευλογημένη μετάνοια και ω, ευλογημένη ταπείνωση που πηγάζει απ’ αυτήν. Ο Κύριός μας αυτό εκήρυξε: «Μετανοείτε…». Ο άγιος Ιωάννης ο Βαπτιστής αυτό εκήρυξε: «Μετανοείτε…». Αν ο Χριστός περιπατούσε ανάμεσά μας στις μέρες μας αυτό θα εκήρυττε: «Μετανοείτε…». Δηλαδή: «Επιστρέψτε σε μένα, ανταποκριθείτε στην αγάπη μου, αγαπήστε με, μην αγαπάτε τον εαυτό σας μόνο».
Από το βιβλίο: Αρχιμανδρίτου Δωροθέου Τζεβελέκα, ΔΙΗΓΗΣΟΜΑΙ ΠΑΝΤΑ ΤΑ ΘΑΥΜΑΣΙΑ ΣΟΥ (η αγάπη του Θεού στα κυριακάτικα Eυαγγέλια). Θεσσαλονίκη 2015
