π. Θεόκλητος Διονυσιάτης
Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ,
ΟΙ ΠΑΤΕΡΕΣ ΚΑΙ ΗΜΕΙΣ
«Ὅλην εἰσδεξάμενοι, τὴν νοητὴν λαμπηδόνα, τοῦ ἁγίου Πνεύματος, τὸ ὑπερφυέστατον, χρησμολόγημα, τῷ βραχεῖ ρήματι, καὶ πολλῇ συνέσει, θεοπνεύστως ἀπεφθέγξαντο… ἄνωθεν λαβόντες, τὴν τούτων ἀποκάλυψιν…» Ἐκκλ. Ὑμνογραφία
Εὐαγγέλιον καὶ Πατέρες εἶναι ἡ ἀδιάστατος πνευματικὴ συζυγία, ἡ ὁποία συνιστᾷ καὶ θεμελιοῖ τὴν ἁγίαν καὶ Ὀρθόδοξον ἡμῶν Ἐκκλησίαν ἐπὶ τὴν ἀρραγῆ πέτραν τῆς ἀληθείας. Εἶναι τόσον στενῶς ἡνωμέναι αἱ δύο αὐταὶ ἔννοιαι, ὥστε νὰ μὴ δύναται νὰ νοηθῇ τὸ ἓν ἄνευ τοῦ ἄλλου, τὸ Εὐαγγέλιον δίχως Πατέρας τῆς Ἐκκλησίας καὶ Πατέρες ἄνευ Εὐαγγελίου.
Ἐντεῦθεν, ἡ Ἐκκλησία τοῦ Χριστοῦ θὰ ἠδύνατο προσφυῶς νὰ καλήται καὶ Ἐκκλησία τῶν Πατέρων. Διότι τὴν ὑπερφυᾶ παρουσίαν τοῦ Ἁγίου Πνεύματος ἐντὸς τῆς Ἐκκλησίας, διὰ τῶν Πατέρων ἐμάθομεν. Τὴν ἑρμηνείαν τοῦ Εὐαγγελίου τῆς Χάριτος τοῦ Χριστοῦ οἱ Πατέρες ἔδωκαν εἰς τὸν κόσμον. Τί θὰ ἦτο ἡ Ἐκκλησία δίχως «τὰ πάγχρυσα στόματα τοῦ Λόγου», τοὺς «ὁπλίτας παρατάξεως Κυρίου», τὰ «ὄργανα τοῦ Ἁγίου Πνεύματος»; Ἴδετε τὸν κονιορτοποιήσαντα τὴν Ἐκκλησίαν Προτεσταντισμόν. Καταμάθετε τὰς ἀντορθοδόξους καινοτομίας, τὰς αἱρέσεις, τὰς ὑπερβολάς, τὴν ἐγκοσμιότητα τῆς Ρωμαιοκαθολικῆς Ἐκκλησίας, ὑποκαταστησάσης τὴν δι’ Ἁγίου Πνεύματος ποριζομένην ἀκράδαντον αὐθεντίαν τῶν Πατέρων, διὰ τῶν ἐξ ὑψηλοφροσύνης ἐπισφαλῶν ἀνθρωπίνων συλλογισμῶν. Φοβήθητε τὴν ἐπιφαινομένην νόθευσιν τοῦ Εὐαγγελίου ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ.
Ἀποτολμᾷ ὁ λόγος νὰ ὑποστηρίξῃ, ὅτι οἱ Ἅγιοι Πατέρες ἀποτελοῦν τὰ ἀσφαλῆ μέτρα τῆς περὶ Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων καθολικῆς καὶ ἐπὶ μέρους ἀληθείας. Αὐτοὶ εἶναι οἱ ὀξυδερκεῖς τῆς Ἐκκλησίας ὀφθαλμοί, τὰ πυρίπνοα στόματα, οἱ θεοείκελοι διδάσκαλοι, οἱ ἀπλανεῖς ὁδηγοί, οἱ φυσικοὶ ἑρμηνεῖς τοῦ Εὐαγγελίου, ὡς θεωρίας καὶ πράξεως. Ἔδωκαν εἰς τὴν Ἐκκλησίαν τὸ μὲν τὴν δογματικὴν αὐτῆς διδασκαλίαν, τοὺς Κανόνας, τὰς Παραδόσεις, τὸ δὲ κατέλιπον εἰς τοὺς πιστοὺς τὴν θείαν βιοτήν των ὡς ὑπόδειγμα ζωῆς καὶ μιμήσεως, καθιερώσαντες τὸ διάγραμμα τοῦ ἐριτίμου πλούτου τῆς ὀρθοδόξου πνευματικότητος. Ἄνθρωποι αὐτοί, διὰ πολυμόχθων ἀσκητικῶν ἀγώνων καὶ ἐκ Θεοῦ συναντιλήψεως, κατεστάθησαν φορεῖς τῶν ἐπιλάμψεων τοῦ «Πνεύματος τῆς ἀληθείας», σκεύη καθαρὰ τῶν θείων ἐνεργειῶν, Θεοφόροι, Χριστοφόροι καὶ Πνευματοφόροι, καὶ οὕτως ἀπέβησαν δι’ ἡμᾶς ἡ ἀκριβὴς στάθμη τῆς περὶ Θεοῦ καὶ Ἐκκλησίας ἀληθείας. Ἄνθρωποι καὶ ἡμεῖς, φέροντες ἐκ κληρονομικῆς ἀναδοχῆς, ἐξ ἀμελείας, ἀγνοίας καὶ ἡδονῶν τοῦ βίου, ἠμαυρωμένην τὴν θείαν εἰκόνα ἐκ τοῦ ἐν τῇ καρδίᾳ ἐπιπροσθοῦντος νέφους τῶν ψεκτῶν παθῶν, ἀμοιροῦμεν τῶν ἀκτίστων ἀκτίνων τοῦ Πνεύματος, ταλαιπώρως πλανώμενοι ὑπὸ τῶν ἀτάκτων ἐπιθυμιῶν τῆς καρδίας καὶ τῶν ἰδαλμάτων τοῦ ἐσκοτισμένου νοὸς ἡμῶν. Ἰδοὺ ποία ἡ διαφορὰ μεταξὺ ἡμῶν καὶ τῶν Πατέρων, καὶ πόσην ἀνάγκην ἔχομεν αὐτῶν ἐν τῇ πορείᾳ ἡμῶν ὡς Ἐκκλησίας, εἰς τὸν βίον τῆς ὁποίας μετέχομεν εἴτε ὡς χαρισματοῦχοι, εἴτε ὡς ἁπλοῦς λαός, εἴτε ὡς Ποιμένες, εἴτε ὡς ποιμαινόμενοι.
Ὀφείλομεν νὰ καταστήσωμεν συνείδησιν, ὅτι ἂν οἱ Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας κατώρθωσαν νὰ ἐπισπάσουν τὰς ἀκτίνας τοῦ φωτιστικοῦ Πνεύματος, τοῦτο ἐπέτυχον δυνάμει τῆς ἁγιότητός των, ὅτι μόνον ἡ κάθαρσις τῆς ψυχῆς ἀπὸ τῶν παθῶν ἄγει εἰς τὴν γνῶσιν τῆς ἀληθείας. Διὸ καὶ ἡ μεγαλυτέρα νοθεία εἰς τὴν θεολογίαν μας καὶ εἰς τὸν πνευματικὸν βίον τῶν Ὀρθοδόξων, συντελεῖται ἀπὸ αὐτοὺς τοὺς λειτουργοὺς αὐτῆς καὶ διδασκάλους, οἱ ὁποῖοι, ἐνῷ ἐμφανίζονται ὡς ὑπεύθυνοι ἑρμηνεῖς τοῦ πνεύματος τῆς Ἐκκλησίας, ἐν τούτοις νοθεύουν τὴν διδασκαλίαν της διὰ τῆς ἀναμίξεως προσωπικῶν ἀντιλήψεων μὲ τὴν ἐν Ἁγίῳ Πνεύματι διδασκαλίαν τῶν Πατέρων. Οἱ αἱρεσιάρχαι ἀποτελοῦν τὴν ἰσχυροτέραν ἀπόδειξιν, ὅτι πᾶσα ἐκτροπὴ ἀπὸ τοῦ χρυσοῦ κανόνος τῶν Πατέρων ἄγει εἰς πλάνας καὶ ἀπώλειαν. Οἱ αἱρεσιάρχαι ἦσαν εὐλαβεῖς μὲν καὶ τῶν Γραφῶν ἐγκρατεῖς. Ἐστερημένοι ὅμως τοῦ φωτός, ὅπερ κατηύγαζε τὰς ψυχὰς τῶν Πατέρων, «ἐναυάγησαν περὶ τὴν πίστιν».
Ἀείποτε ὑπῆρξεν αἴτημα ἐκ τῶν θεμελιωδῶν τῆς ἁγίας ἡμῶν Ἐκκλησίας, ἡ μετὰ πίστεως οἰκείωσις καὶ παρακολούθησις τῆς ζωῆς τῶν Πατέρων — «ὧν ἀναθεωροῦντες τὴν ἔκβασιν τῆς ἀναστροφῆς…». Ἡ Ἐκκλησία εὐλογοῦσα τὸν Θεόν, διότι «φωστῆρας ἐπὶ γῆς τοὺς Πατέρας ἡμῶν θεμελιώσας καὶ δι’ αὐτῶν πρὸς τὴν ἀληθινήν πίστιν πάντας ἡμᾶς ὁδηγήσας», καθιεροῖ εἰς τὸ διηνεκὲς τὸ ἀπρόσβλητον κῦρος αὐτῶν. Ὥστε ἡ Ἐκκλησία, διὰ νὰ κατευθύνεται ἀπλανῶς πρὸς τὴν ἀλήθειαν καὶ ἐντὸς τῶν πλαισίων τῆς ἰδιαζούσης ἡμῖν τοῖς ἀνατολικοῖς ὀρθοδόξου πνευματικότητος, εἶναι ἀπαραίτητον, ὅπως οἱ ποιμένες καὶ διδάσκαλοι αὐτῆς μὴ ἀπομακρύνωνται ἀπὸ τὴν Πατερικὴν διδασκαλίαν εἰς ὅλους τοὺς τομεῖς αὐτῆς, νοθεύοντες τὸ πνεῦμα τῆς Ἐκκλησίας διὰ προφάσεων ἐν ἁμαρτίαις.
Μία ἐκτροπὴ θεμελιώδους σημασίας εἶναι ἡ παραθεώρησις τοῦ ἀσκητικοῦ – Μοναστικοῦ πνεύματος, ὅπερ χαρακτηρίζει τὸν βίον τῆς Ὀρθοδόξου ἡμῶν Ἐκκλησίας. Ἐντεῦθεν ἀπορρέουν πάντα τὰ ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ σκάνδαλα, ἡ μείωσις τῆς ἁγιότητος, ἡ ἐξάπλωσις τῆς ποικιλομόρφου πλάνης ἔν τε τῇ θεολογίᾳ καὶ τῇ ἠθικῇ καὶ πνευματικῇ ζωῇ τῶν χριστιανῶν. Ἡ σημερινὴ ἐποχὴ θὰ ἀποτελέσῃ σταθμὸν ἐν τῇ ἱστορίᾳ τῆς Ἑλληνικῆς Ἐκκλησίας, διὰ τὴν ἐγκατάλειψιν τῆς λιτότητος καὶ ἀσκητικότητος τῶν Πατέρων, ὑπὸ τῶν φυσικῶν διαδόχων αὐτῶν καὶ τοῦ «φιλοῦντος ἐξομοιοῦσθαι τοῖς ἄρχουσιν» εὐαγώγου λαοῦ, πορευομένων τὴν λεωφόρον τῆς ἐγκοσμίου εὐδαιμονίας.
Ἐντεῦθεν ἡ παραχάραξις τῆς γνησίας χριστιανικῆς διδασκαλίας, ἡ ὁποία ἄρχεται ἀπὸ τῆς ὀδυνηρότητος τοῦ Σταυροῦ τοῦ Κυρίου, διέρχεται διὰ τοῦ φωτὸς τῆς ἐνδόξου Ἀναστάσεώς Του καί, διαγράφουσα ἀπείρους κύκλους μεταξὺ τῶν δύο τούτων συγκλονιστικῶν πόλων τῆς ἀνθρωπίνης ἱστορίας, καταντᾷ ὡς θρίαμβος εἰς τὴν ὅρασιν τῆς αἰωνιότητος. Καὶ οὕτω, πρὶν ἀνέλθῃ τις ἐπὶ τοῦ σταυροῦ, — κατὰ τὴν ἐντολὴν τοῦ Κυρίου, Ὅστις «ἔπαθε, τύπον ὑπολιμπάνων ἡμῖν, ἵνα ἐπακολουθήσωμεν τοῖς ἴχνεσιν Αὐτοῦ» — εὑρίσκεται ἐν κοσμικῇ μακαριότητι, ὡς ἐν τῷ φωτὶ τῆς Ἀναστάσεως!
Ἀλλὰ τὸ κακόν — Σατανᾶς, δὲν ἐμφανίζεται ποτὲ γυμνός. Καλύπτεται — ὁ μυρμηκολέων αὐτὸς — ὑπὸ γοητευτικωτάτας μορφὰς εὐσεβείας, διὸ καὶ καθίσταται δυσκαταγώνιστος, ὀχυρούμενος τεχνηέντως ὄπισθεν διαφόρων εὐσεβῶν συνθημάτων. Ἐὰν ἦτο τετραχηλισμένος ὁ διάβολος, ὅστις «πλανᾷ τὴν οἰκουμένην», ὡς ἀπαισίως δύσμορφος, θὰ κατεβάλλετο εὐκολώτατα. Ἀλλ’ ἡ δύναμίς του ἔγκειται εἰς αὐτὴν τὴν φωτοφάνειάν του, εἰς τὰς περὶ ἀγάπης Θεοῦ καὶ τοῦ πλησίον θεωρίας του, εἰς τὰ δάκρυά του ὑπὲρ τῆς Ἐκκλησίας τοῦ Χριστοῦ (!), εἰς τὰς τάσεις δημιουργίας μιᾶς «νέας καὶ ὑγιοῦς τάξεως πραγμάτων», εἰς τὸν πόθον τῆς ἄρσεως τοῦ «σατανικοῦ» σχίσματος τῶν Ἐκκλησιῶν, εἰς τὸ ἐνδιαφέρον διὰ τὴν ἀναπροσαρμογὴν τοῦ Εὐαγγελίου εἰς τὰ σύγχρονα δεδομένα, εἰς τὴν ἀναψηλάφησιν θεολογικῶν, ἠθικῶν καὶ Ἐκκλησιαστικῶν θεμάτων, διότι ναὶ μὲν — ὁμιλεῖ ὁ Σατανᾶς — οἱ ἅγιοι Πατέρες ὀρθῶς ἐδογμάτισαν, ἀλλὰ ἡ πρόοδος τοῦ κόσμου, αἱ ἀνάγκαι τῆς νέας κοινωνίας, ἡ ὕψωσις τῆς διανοητικῆς στάθμης τῶν ἀνθρώπων, ἡ ἀσύλληπτος ἐξέλιξις τοῦ τεχνικοῦ πολιτισμοῦ, ὅλα ταῦτα, ἐν πάσῃ περιπτώσει, ἐπιβάλλουν τὴν ἐπανατοποθέτησιν τῆς Ἐκκλησίας ἐπὶ συγχρονισμένων βάσεων…
Ἀλλ’ ὁ Παῦλος καὶ μετ’ αὐτοῦ ἡ ἁγία μας Ἐκκλησία βοοῦν πρὸς τοὺς πλανωμένους: «Οὐ γὰρ ἀγνοοῦμεν τὰ νοήματα αὐτοῦ», τοῦ Σατανᾶ. Καὶ οἱ Πατέρες — «οἱ ὁπλῖται παρατάξεως Κυρίου» — ἐμπεδώσαντες ὀρθοδόξως τὴν Ἐκκλησίαν, ἀπεφάσισαν τὸν ἀφορισμὸν ὑπὸ τῆς Ἐκκλησίας παντός, ὅστις ἤθελεν ἀφαιρέσει ἢ προσθέσει τι εἰς ὅσα καλῶς αὐτοὶ ἐδογμάτισαν καὶ παρέδωκαν.
Ἀλλὰ θὰ ἐρωτηθῶμεν. Ποίαν σχέσιν δύναται νὰ ἔχῃ τὸ αἴτημα τῆς ἀσκητικότητος τῆς Ἐκκλησίας μὲ τὰς ἐκτροπὰς αὐτάς; Πολλοῦ γε καὶ δεῖ. Ἡ ἄσκησις ἀνακύπτει ὡς ἀναγκαιότης πρὸς ἄρσιν τῆς ἐν ἡμῖν ἀντινομίας, βεβαιουμένης εὐαγγελικῶς μέν, διὰ τῆς «στενῆς καὶ τεθλιμμένης ὁδοῦ», διὰ τῆς «βίας», διὰ τῶν ἀγρυπνιῶν καὶ τῶν νηστειῶν τοῦ Κυρίου, διὰ τῆς ἐντολῆς Αὐτοῦ «ἀγρυπνεῖτε καὶ προσεύχεσθε» κ.λ.π., ὡς καὶ διὰ τοῦ «ὑπωπιασμοῦ τῆς σαρκός», τοῦ «ἀντιστρατευομένου νόμου» τοῦ θείου Παύλου, διὰ τῶν «σκληρῶν ὁδῶν» τοῦ Προφήτου Δαυΐδ καὶ ἄλλων συναφῶν χωρίων τῆς Γραφῆς, Πατερικῶν δέ, διὰ τοῦ ἁγίου βίου πάντων τῶν Πατέρων καὶ αὐτῆς τῆς διδασκαλίας των.
Ἡ φύσις τῆς Ἐκκλησίας μας εἶναι ἀσκητική, ὡς ἐξ αὐτῆς ταύτης τῆς φύσεως τοῦ γεγονότος τῆς ἀνορθώσεως τοῦ πεπτωκότος ἀνθρώπου, φέροντος παρὰ τοῦτο τὴν αἴσθησιν τῆς τραγικῆς διαστάσεως τῆς βουλήσεώς του, ἐκφαινομένης εἰς τὰς τραγωδίας τῆς Ἑλληνικῆς ἀρχαιότητος, — διὰ νὰ ἐπικαλεσθῶμεν καὶ τὴν θύραθεν σοφίαν — καὶ κατοπτριζομένης εἰς τὰ μεγάλα ἔργα τοῦ Σαίξπηρ, τοῦ Ἴψεν, τοῦ Ντοστογιέφσκη, καὶ ἐξαιρέτως εἰς τὴν «Τραγωδίαν τῆς ζωῆς» τοῦ Ἱσπανοῦ Μικαὲλ Οὐναμοῦνο.
Τὴν τραγικότητα αὐτὴν ἔζησεν ἡ ἁγία Ἐκκλησία μας ἀναδυθεῖσα ἀπὸ τὸ ἴδιον αἷμα της καὶ ἠκολούθησαν τὰ ἐκλεκτὰ τέκνα τῆς Ἐρήμου, οἱ ἅγιοι, βεβαιώσαντες τὴν ἀναγκαιότητα τῆς τραχείας ταύτης ὁδοῦ, διὰ τῶν κλαυθμῶν των, τῶν κακοπαθειῶν, τοῦ ἱεροῦ πένθους των, τῶν μακρῶν νηστειῶν καὶ ἀγρυπνιῶν των καὶ τῶν ἀδιαλείπτων προσευχῶν. Ὡς καὶ τὸ αἷμα τῶν Μαρτύρων ἐχύθη ἀπὸ τὴν ἰδίαν αὐτὴν διάστασιν, συμπλακέντων μὲ τὸ κακόν, ἄχρι καὶ αὐτοῦ τοῦ Πρωτομάρτυρος Χριστοῦ, τοῦ «ἀρχηγοῦ καὶ τελειωτοῦ τῆς πίστεως ἡμῶν».
Ἰδοὺ ποῖον εἶναι τὸ βάθος τῆς ἀσκητικότητος, ἐξικνουμένης μέχρις αὐτῆς τῆς τοῦ αἵματος χύσεως, ὡς βεβαιοῖ, κατὰ μυστικόν τινα τρόπον, ὁ μέγας τοῦ Χριστοῦ Ἀπόστολος Παῦλος. «Καὶ σχεδὸν ἐν αἵματι πάντα καθαρίζεται κατὰ τὸν νόμον, καὶ χωρὶς αἱματεκχυσίας οὐ γίνεται ἄφεσις». (Ἑβρ. θ΄, 22). Ὁ ἴδιος Παῦλος ἐνθαρρύνων εἰς τὰς θλίψεις των τοὺς πιστοὺς καὶ δίδων οἱονεὶ τὸ διάγραμμα τῶν ἐν Χριστῷ κατὰ τῆς ἁμαρτίας ἀγώνων, γράφει: «Οὔπω μέχρις αἵματος ἀντικατέστητε πρὸς τὴν ἁμαρτίαν ἀνταγωνιζόμενοι». (Ἑβρ. ιβ΄ 4).
Κατὰ ταῦτα, λόγῳ τῆς ἀμέσου σχέσεως ἁγιότητος βίου καὶ ἀληθείας, πρέπει νὰ ἀπελπισθῶμεν, ὡς Ἐκκλησία, ὡς πρὸς τὴν δυνατότητα ἐκπληρώσεως τῆς ἐν γῇ ἀποστολῆς μας — ἡ ὁποία, κατὰ βάθος, εἶναι ὁ καθολικὸς ἁγιασμὸς ἡμῶν, «οὗ ἄνευ οὐδεὶς ὄψεται τὸν Κύριον» — χωρὶς τὴν οἰκείωσιν τοῦ ἀσκητικοῦ πνεύματος τῶν Πατέρων, ὅπερ θὰ μᾶς καταστήσῃ ἱκανοὺς νὰ ἐξαρθῶμεν εἰς τὴν περιωπὴν τῆς γνώσεως τῆς Ὀρθοδοξίας, ἣν παρέδωκαν ἡμῖν «ἄνθρωποι ὑπὸ πνεύματος Θεοῦ φερόμενοι».
Ἡ σημερινὴ ἀξιοδάκρυτος παρακμὴ τοῦ Μοναχικοῦ θεσμοῦ, ἀποτελεῖ ἀντανάκλασιν τοῦ ἐμπολιτευομένου ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ ἀντιασκητικοῦ πνεύματος, γεγονὸς τὸ ὁποῖον παρέχει τὸ μέτρον τῆς πνευματικῆς πτωχείας τῆς Ὀρθοδοξίας, ἧς τινος ὁ Μοναχισμὸς εἶναι «τὰ νεῦρα», κατὰ Χρυσόστομον.
Ὡς ἐκ τούτου, πῶς δυνάμεθα ἄνευ ἁγιότητος, ταπεινώσεως, ἀγάπης καὶ φωτισμοῦ, νὰ ὁμιλῶμεν περὶ Ὀρθοδοξίας, ἐφ’ ὅσον στερούμεθα τῶν φυσικῶν ἐκείνων ὀργάνων, τὰ ὁποῖα προσπορίζουν εἰς ἡμᾶς τὴν γνῶσιν τοῦ βάθους τοῦ πλούτου αὐτῆς; Διότι, ἐν ἐσχάτῃ ἀναλύσει, τί ἄλλο εἶναι ἡ Ὀρθοδοξία μας ἡ ἀδαμαντίνη, εἰμὴ κατάκτησις τῆς ἁγιότητος ὡς ἀληθείας, ὡς ζωῆς, ὡς ἠθικοῦ κάλλους, ὡς ἐλπίδος, ὡς, ἐν πάσῃ περιπτώσει, συνισταμένης τῶν θειοτάτων αἰτημάτων τοῦ ἐν Χριστῷ ἀνθρώπου, ἐκφραζομένων ἐν τῇ μεγαλειώδει λειτουργικῇ ζωῇ τῆς Ἐκκλησίας;
Ἰδοὺ διατί ἡ ὁδὸς τοῦ κλαυθμοῦ εἶναι ἡ μόνη, ἥτις ἀπέμεινε σήμερον εἰς τὴν Ἐκκλησίαν πρὸς ἀπόπλυσιν τῶν «σπίλων καὶ τῶν ρυτίδων», πρὸς συνειδητὴν ἐν πνεύματι ἀνασύνδεσιν μὲ τοὺς Πατέρας, πρὸς πλατυσμὸν εἰς τὰς ἀπείρους διαστάσεις τῆς Ὀρθοδοξίας, πρὸς οἰκείωσιν τοῦ Ἠγαπημένου Χριστοῦ — τοῦ Ἔρωτος τῶν Πατέρων — πρὸς δικαίωσιν τοῦ θείου ἡμῶν χριστιανικοῦ ὀνόματος, πρὸς δόξαν Θεοῦ!
ΑΘΩΝΙΚΑ ΑΝΘΗ – ΑΡΘΡΑ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΜΑΤΑ
Επί τη χιλιετηρίδι του Αγίου Όρους
ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ “ΑΣΤΗΡ – ΑΛ. & Ε. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ – ΑΘΗΝΑΙ 1962
ΨΗΦΙΟΠΟΙΗΣΗ: Ι.Ν.ΑΓΙΩΝ ΤΑΞΙΑΡΧΩΝ ΙΣΤΙΑΙΑΣ
