π. Θεόκλητος Διονυσιάτης
ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΕΙΣ ΤΗΝ ΘΕΟΛΟΓΙΑΝ
ΤΟΥ ΑΓ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ ΠΑΛΑΜΑ
«…οὐδὲν γὰρ ἐδόκει μοι τοιοῦτον, οἷον μύσαντα τὰς αἰσθήσεις, ἔξω σαρκὸς καὶ κόσμου γενόμενον, καὶ εἰς ἑαυτὸν συστραφέντα μηδενὸς τῶν ἀνθρωπίνων προσαπτόμενον…» Γρηγόριος Θεολόγος
Εκπληροῦντες ὑπόσχεσίν μας πρὸς τοὺς ἀναγνώστας τῶν «Τριῶν Ἱεραρχῶν», ἀρχόμεθα τῆς δημοσιεύσεως σειρᾶς ἄρθρων περὶ τοῦ ἁγίου Γρηγορίου καὶ τῆς Θεολογίας αὐτοῦ. Ἐκ προοιμίων δηλοῦμεν, ὅτι ἡ παμμερὴς ἀπεικόνισις τοῦ Παλαμᾶ, ὡς Μυστικοῦ καὶ Δογματικοῦ Θεολόγου, εἶναι ἀνέφικτος εἰς τὸν περιωρισμένον χῶρον ἑνὸς περιοδικοῦ καὶ εἰς ὀλίγα μόνον ἄρθρα. Θὰ προσπαθήσωμεν νὰ ἐμφανίσωμεν τὰ θέματα, τὰ ὁποῖα προέβαλε καὶ τὰ ὁποῖα συνετάραξαν τὴν ἐποχήν του, εἰς λιτὰς καὶ ἁδρὰς γραμμάς, ἐλπίζοντες λίαν προσεχῶς νὰ δώσωμεν ὡλοκληρωμένον τὸν θεῖον Παλαμᾶν κατὰ τὴν βίωσιν καὶ τὴν Θεολογίαν του. Τοῦτο εἶναι ἐκ τῶν ὧν οὐκ ἄνευ αἰτημάτων τῆς Ὀρθοδοξίας, διότι ὡς Δογματικὸς καὶ Μυστικὸς Θεολόγος ἔθιξε ζητήματα, τὰ ὁποῖα διὰ πρώτην φορὰν ἐνρθρώθησαν εἰς Συνοδικὰς ἀποφάσεις, δι’ ὧν ἡ Ἐκκλησία οἱονεὶ ἀνεκεφαλαίωσεν ἐν τῷ προσώπῳ τοῦ Παλαμᾶ μέγα μέρος τῆς δογματικῆς διδασκαλίας της καὶ τῆς ἐξ αὐτῆς πηγαζούσης οἰκείας πνευματικότητος. Παρὰ ταῦτα οὐδεὶς τῶν Πατέρων εἶναι τόσον παρεξηγημένος, καὶ παρ’ αὐτοῖς τοῖς Ὀρθοδόξοις, ὅσον ὁ Παλαμᾶς, καὶ οὐδενὸς ἄλλου ἁγίου Πατρὸς δὲν ἔχομεν τόσην ἀνάγκην σήμερον, εἰς τὴν ἐποχὴν τοῦ ψυχικοῦ ἄγχους καὶ τῆς ἀγωνίας πρὸς λύτρωσιν, ὅσον ἀπὸ τὸν μέγιστον τοῦτον Θεολόγον.
* * *
Κατ’ ἀρχὴν εἶναι ἀπαραίτητον νὰ γνωρίζωμεν ὅτι ὁ Παλαμᾶς ὑπῆρξε κυρίως Ἡσυχαστής, φορεὺς δηλονότι ἡσυχαστικῶν ἐμπειριῶν. Ἡ ἐσωτερικὴ βίωσις κατ’ οὐδένα λόγον πρέπει νὰ ταυτίζεται πρὸς τὰς συναισθηματικὰς κενώσεις τῆς καρδίας. Διότι ἡ μυστική, ἡ ἐσωτερικὴ ζωὴ τῶν ἡσυχαστῶν, ἀποτελεῖ «κυκλικὴν» κίνησιν τοῦ νοὸς πρὸς γνῶσιν ἑαυτοῦ. Εἶναι ἕνα εἶδος συνελίξεως «τῶν νοερῶν δυνάμεων τῆς ψυχῆς», ἐντὸς αὐτῆς, καὶ δι’ αὐτῆς ἀνάβασις πρὸς τὸν Θεόν. Ἡ πρὸς τὰ ἔσω αὐτὴ στροφὴ δὲν ἐχαλκεύθη ὑπὸ τῶν ἡσυχαστῶν, ἀλλ’ ἀποτελεῖ ὁδὸν πνευματικῆς ζωῆς εὑρισκομένην ἐντὸς τῆς Πατερικῆς παραδόσεως, ὅπως ἐπιτύχουν τὴν «θέαν» τοῦ Θεοῦ.
* * *
Ἐν ἀντιθέσει πρὸς τοὺς «ὀδυνωμένους» καὶ συναισθηματικοὺς μυστικιστὰς τῆς Δύσεως, τοῦ τύπου Φραγκίσκου τῆς Ἀσσίζης, τῆς Μαρίας Θηρεσίας, Ἰωάννου τοῦ Σταυροῦ κ. ἄ., οἵτινες ἔζων ἐντὸς καταθλιπτικοῦ συναισθηματικοῦ συμπλέγματος, οἱ μυστικοὶ τῆς Ἀνατολῆς ἐπεδίωκον τὴν ἐκ τῆς ἐσωτερικῆς καθάρσεως ἐπίλαμψιν τοῦ Παναγίου Πνεύματος. Ἐζήτουν, κλαίοντες, φῶς. Ἀλλ’ ἐπιζητοῦντες τὸ ἄκτιστον τοῦτο φῶς καὶ Θεϊκόν, δὲν ἐθεώρουν ἑαυτοὺς ἀξίους οἱασδήποτε Θεοφανείας. Τοῦτο ἦτο ἀντικρυς ἀντίθετον πρὸς τὴν ταπείνωσίν των, ἡ ὁποία ἐρρύθμιζε τοὺς λογισμοὺς καὶ τὰς ἐπιθυμίας των. Θρηνοῦντες διὰ τὴν ἔλευσιν τοῦ φωτός, ἐφανέρωνον, ὅτι ὠδυνῶντο ὅπως ἀπαλλαγοῦν τοῦ σκότους. Διὰ τοῦτο καὶ ὁ Παλαμᾶς ἱκέτευε τὴν Θεομήτορα μὲ τὰς λέξεις: «Φώτισόν μου τὸ σκότος, φώτισόν μου τὸ σκότος». Εἰς τὰς θεωρητικὰς ψυχάς, εἰς τὰς ψυχὰς ποὺ «βλέπουν», τὸ σκότος αὐτὸ τὸ πνευματικὸν καθίσταται αἰσθητὸν μὲ τοιαύτην ἐνάργειαν, μὲ ὅσην ἀγνοεῖται ἀπὸ τὰς ἀομμάτους ψυχάς.
Ἄλλωστε, ἡ θέα τοῦ πνευματικοῦ φωτός, ὡς ἐπαγγελία, ἔχει τὴν προέλευσιν ἀπὸ τοῦ «σεπτοῦ καὶ σεβασμίου στόματος» τοῦ Κυρίου: «Ἐγώ εἰμι τὸ φῶς τοῦ κόσμου· ὁ ἀκολουθῶν ἐμοί, οὐ μὴ περιπατήσῃ ἐν τῇ σκοτίᾳ ἀλλ’ ἕξει τὸ φῶς τῆς ζωῆς». Ὅτι ὁ ἡσυχασμός, ὡς μέθοδος στροφῆς πρὸς τὰ ἔσω καὶ ὡς ἐπιδίωξις τοῦ φωτός, δὲν εἶναι τι νέον καὶ οὔτε ἔχει τινὰ σχέσιν μὲ τὸν Νεοπλατωνισμὸν — περὶ οὗ ἐντεῦθεν δὲν θὰ δυνηθῶμεν ν’ ἀποφύγωμεν νὰ κάμωμεν μνείαν — ἀποδεικνύεται καὶ ἀπὸ τὰ κατωτέρω χωρία: «Νοῦς μὴ σκεδαννύμενος ἐπὶ τὰ ἔξω, μηδὲ ὑπὸ τῶν αἰσθητηρίων διαχεόμενος, ἐπάνεισι μὲν πρὸς ἑαυτόν, δι’ ἑαυτοῦ δὲ πρὸς τὴν Θεοῦ ἔννοιαν ἀναβαίνει, κἀκείνῳ τῷ κάλλει περιλαμπόμενός τε καὶ ἐλλαμπόμενος καὶ αὐτῆς τῆς φύσεως λήθην λαμβάνει…». (Μ. Βασίλειος). «…Οὐδὲν γὰρ ἐδόκει μοι τοιοῦτον, οἷον μύσαντα τὰς αἰσθήσεις, ἔξω σαρκὸς καὶ κόσμου γενόμενον, καὶ εἰς ἑαυτὸν συστραφέντα, μηδενὸς τῶν ἀνθρωπίνων προσαπτόμενον… ἑαυτῷ προσλαλοῦντα καὶ τῷ Θεῷ ζῆν ὑπὲρ τὰ ὁρώμενα, καὶ τὰς θείας ἐμφάσεις καθαρὰς ἀεὶ ἐν ἑαυτῷ φέρειν… ὄντως ἔσοπτρον ἀκηλίδωτον Θεοῦ καὶ τῶν θείων καὶ ὂν καὶ ἀεὶ γενόμενον· φωτὶ προσλαμβάνοντα φῶς καὶ τῷ ἀμαυροτέρῳ τρανότερον… εἴ τις ὑμῶν τούτῳ τῷ ἔρωτι κάτοχος, οἶδεν ὃ λέγω». (Γρηγόριος ὁ Θεολόγος).
Ὁ Ἡσυχασμός, τοῦ ὁποίου ὁ Παλαμᾶς ὑπῆρξεν ἀκαταγώνιστος προασπιστής, δὲν ἀποτελεῖ προνομιοῦχόν τινα ζωὴν ἔναντι τῶν λοιπῶν ἐν κόσμῳ χριστιανῶν. Διότι ὁ Χριστός, παρὼν ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ του, χορηγεῖ τὴν Χάριν του εἰς τὰ μέλη τοῦ σώματός του μετὰ τῆς αὐτῆς δαψιλείας. Ὁ Παλαμᾶς ὑπῆρξε μέγας Ἡσυχαστής, ἀλλὰ καὶ ἀνὴρ «ἐκκλησιαστικός», τιμῶν τὰ μυστήρια τῆς Ἐκκλησίας, ὡς μέσα ἁγιασμοῦ, εἰς μέγαν βαθμόν, ἴσως ὄχι ὀλιγώτερον τοῦ Νικολάου Καβάσιλα, ἀφοῦ ἄλλωστε ἐδέχθη νὰ γίνῃ καὶ Ἀρχιερεύς. «Ἥνωσε — λέγει — τῇ καθ’ ἡμᾶς φύσει, — ὁ Χριστὸς — καὶ σῶμα λαβὼν ἔμψυχον καὶ ψυχὴν ἔννουν, ἐπὶ γῆς ὤφθη καὶ τοῖς ἀνθρώποις συνανεστράφη… καὶ αὐταῖς ταῖς ἀνθρωπίναις ὑποστάσεσιν ἑνοῦται τῶν πιστευόντων ἑκάστῳ συνανάκιρνῶν ἑαυτόν, διὰ τῆς τοῦ ἁγίου σώματος αὐτοῦ μεταλήψεως καὶ σύσσωμος ἡμῖν γίνεται, καὶ ναὸν τῆς ὅλης θεότητος ἡμᾶς ἀπεργάζεται…».
* * *
Ἀλλὰ τότε πρὸς τί ὁ Ἡσυχασμός; Πολλοῦ γε καὶ δεῖ. Μᾶς καθιστᾷ δεκτικοὺς τοῦ ἁγιασμοῦ. Διότι χωρὶς καθαρότητα ὁ Χριστὸς δὲν ἐνεργεῖ ἁγιαστικῶς εἰς τὴν ψυχήν. Τὰ πάθη, συσκοτίσαντα τὴν ἐνοικοῦσαν ἡμῖν διὰ τοῦ ἁγίου Βαπτίσματος χάριν, δὲν ἀποβάλλονται εἰμὴ διὰ βίας καὶ ἀγῶνος. Ἔχομεν ἤδη λάβει τὸ πνεῦμα ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν «κράζον ἀββᾶ ὁ Πατήρ». Ἡ ἁμαρτία ὅμως, δίκην πυκνοῦ νέφους, κατεκάλυψε τὸ φῶς τῆς χάριτος, ἡ ὁποία δὲν φωτίζει τὸν νοῦν. Ἡ προσευχὴ καὶ λοιπὴ ἀσκητικὴ ἀγωγὴ διαλύουν τὰ νέφη. Καὶ ὁ Ἡσυχασμὸς ἀποτελεῖ θείαν ἐπινόησιν πρὸς ἐπιτυχίαν τῆς καθάρσεως ἐκ τῶν ψεκτῶν παθῶν, δίδων τὸ πλεῖστον εἰς τὴν νοερὰν προσευχήν, περὶ ἧς καὶ τῶν συνεπειῶν αὐτῆς ὁ Παλαμᾶς ἀντεπεξῆλθεν νικηφόρως κατὰ τῶν διαβαλλόντων αὐτήν. «Ὑπὸ τῆς τοιαύτης καὶ γὰρ πνευματικῆς καὶ ἐπιστημονικῆς ἐργασίας μετὰ καὶ τῆς ἐφικτῆς τῶν ἐντολῶν καὶ τῶν λοιπῶν ἠθικῶν ἀρετῶν πράξεως, διὰ τῆς ἐκ τοῦ Παναγίου ὀνόματος ἐπικλήσεως ἐγγινομένης τῇ καρδίᾳ θέρμης καὶ τῆς κατ’ αὐτὴν πνευματικῆς ἐνεργείας, τὰ μὲν πάθη καταναλίσκονται· πῦρ γὰρ ὁ Θεὸς ἡμῶν καὶ πῦρ καταναλίσκον τὴν μοχθηρίαν· ὅ τε νοῦς καὶ ἡ καρδία κατ’ ὀλίγον καθαίρονται καὶ πρὸς ἑαυτὰ ἑνοῦνται· κεκαθαρμένων δὲ τούτων καὶ πρὸς ἑαυτὰ ἡνωμένων, ἐντεῦθεν αἱ σωτηριώδεις ἐντολαὶ εὐχερέστερον κατορθοῦνται… ἐντεῦθεν συντομωτέρως ἔξεστιν ἡμῖν ἐπαναδραμεῖν πρὸς τὴν ἐξ ἀρχῆς δωρηθεῖσαν ἐν τῷ Βαπτίσματι τελείαν χάριν τοῦ Πνεύματος ἐν ἡμῖν μὲν οὖσαν, ἀλλὰ δίκην τοῦ ἐν αἰθάλῃ σπινθῆρος συγκεχωσμένην τοῖς πάθεσι· καὶ τηλαυγῶς ἀναλάμψασαν αὐτὴν κατοπτεῦσαι καὶ φωτισθῆναι νοερῶς καὶ ἑπομένως τελειωθῆναι καὶ θεωθῆναι…».
Ἡ ἀρχή, ἡ μέθοδος καὶ ὁ σκοπὸς δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποδοθοῦν πληρέστερον ἀπὸ τὸ ἀνωτέρω κείμενον. Ὁ Ἡσυχασμὸς φιλοδοξεῖ μεγάλα πράγματα. Δὲν ἀνέχεται τὴν χλιαρὰν ἠθικιστικὴν τακτοποίησιν τοῦ ἀνθρώπου. Ζητεῖ νὰ ὑψώσῃ τὴν ψυχὴν μέχρι θεώσεως, νὰ τὴν ἐπαναφέρῃ εἰς τὸ «ἀρχαῖον ἁπλοῦν», εἰς τὴν μακαρίαν κατάστασιν τοῦ «κατ’ εἰκόνα καὶ καθ’ ὁμοίωσιν». Νὰ δικαιώσῃ τὴν ἐνανθρώπησιν τοῦ Θεοῦ.
ΑΘΩΝΙΚΑ ΑΝΘΗ – ΑΡΘΡΑ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΜΑΤΑ
Επί τη χιλιετηρίδι του Αγίου Όρους
ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ “ΑΣΤΗΡ – ΑΛ. & Ε. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ – ΑΘΗΝΑΙ 1962
ΨΗΦΙΟΠΟΙΗΣΗ: Ι.Ν.ΑΓΙΩΝ ΤΑΞΙΑΡΧΩΝ ΙΣΤΙΑΙΑΣ
Αυτό το άρθρο δημοσιεύθηκε στην ιστοσελίδα του Ι.Ν. Αγίων Ταξιαρχών Ιστιαίας. Ευχαριστούμε για την αναδημοσίευση!